Алексіевіч Святлана

%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81%d1%96%d0%b5%d0%b2%d1%96%d1%87

З кнігі "Мазаіка жыцця"

Упершыню пра сваё жыццё Святлана Алексіевіч расказала мне ў 2008 годзе.

У 2015 годзе за сваю літаратурную дзейнасць атрымала самую прэстыжную ў свеце прэмію – Нобелеўскую.
У 2017 годзе Святлана Аляксандраўна спецыяльна для гэтай кнігі пагадзілася ўспомніць старую размову і дадаць да яе новыя дэталі.

«Раскручанае» дзяцінства

“Я не вельмі люблю чытаць пра сябе — гэта ўсё роўна, што слухаць свой голас — ніколі не падабаецца. Таму заўсёды ўдзячная і захопленая героямі сваіх кніг, тым, як яны часта гранічна шчырыя, — часам мне здаецца, што я б так не змагла.

Так, напэўна, яны больш сумленныя за мяне. Я часам… і нават часта прыхоўваю сваё жыццё… можа, у сілу публічнасці. Нельга ж увесь час жыць на сцэне, ва ўласным тэатры.
Бацька мой – беларус з Палесся, а маці – украінка. Нарадзілася я 31 мая 1948 года ў Івана-Франкоўску, дзе ў той час служыў бацька. Там ён і ажаніўся з прыгожай украінкай. А на фронт бацька пайшоў з другога курса журфака, які тады зваўся КІЖ (Камуністычны інстытут журналістыкі). Памятаю, тата распавядаў, што калі яны вярталіся з летніх вакацый, то больш за палову педагогаў ужо не было – іх пасадзілі за гэты час. А яшчэ ён згадваў маладога выкладчыка па гісторыі журналістыкі Марка Саламонавіча Зярніцкага.

І трэба ж! Калі я паступіла ў БДУ на факультэт журналістыкі, то на першай жа лекцыі Марк Саламонавіч спытаў: «Гэта быў ваш бацька? Добра памятаю – таленавіты хлопец!»
І тады я зразумела, як выдатна сустракаць людзей, што памятаюць нашых сваякоў маладымі.

Пра Івана-Франкоўск бацька ўспамінаў з жахам, бо савецкіх вызваліцеляў, якімі яны сябе лічылі, бандэраўцы (украінскія лясныя браты) не толькі стралялі, але і рэзалі па начах нажамі, секлі сякерамі. Тады гэта былі бандыты, а цяпер народныя героі. Мы выраслі ў адной гісторыі, а жывём у іншай! У нас яшчэ ёсць час, але нашым бацькам як быць? Гінулі ад куль і нажоў за адну гісторыю, а дажыўшы да глыбокай старасці, паміраюць у іншай. Гісторыя ў руху.
І калі нешта ёсць у ёй вечнае, то гэта – дабро. Вось яшчэ адзін бацькоўскі аповед.

Мне не было года, і я памірала ад рахіту, таму што мясцовае насельніцтва нічога не прадавала савецкім афіцэрам і іх сем’ям. А мяне магло выратаваць толькі казінае малако (так казаў лекар). І бацька разам са сваімі сябрамі пайшоў у жаночы манастыр. Зачынены. Стукалі – не адчыняюць. Тады па спінах сваіх таварышаў бацька перабраўся цераз сцяну манастыра. Знайшоў ігуменню і стаў перад ёй на калені: «Хай я – вораг. Мяне забіце! Але выратуйце дзіця… Вы ж людзі Бога… » Ігумення доўга маўчала, а потым сказала: «Ты больш сюды не прыходзь, а тваёй жонцы мы будзем даваць кожную раніцу паўлітра казінага малака».
Вось гэтыя паўлітра малака і пакідаюць нас людзьмі ў любым кашмары… нават у самым страшным – у грамадзянскай вайне. І гэтую гісторыю я пішу, выслухваю і захоўваю ў чалавечых галасах. Жывую «ачалавечаную» гісторыю.
Шмат гадоў таму я была ў Івана-Франкоўску, калі японскае тэлебачанне «Энич-кэй» здымала пра мяне фільм. Дакранулася да сцяны манастыра…

У Беларусь наша сям’я вярнулася пасля пяцідзясятых. Бацька працаваў журналістам, затым лектарам у Палескім абкаме партыі. Ужо рыхтавалі яго дакументы на пасаду сакратара абкама, і тут выявілася, што родная сястра маці сядзіць у лагеры. Уся віна яе была ў тым, што засталася на акупаванай украінскай тэрыторыі (як быццам людзі самі засталіся, а не доблесная Чырвоная армія кінула іх на волю лёсу), а да вайны выкладала ў школе нямецкую мову. І калі немцы заходзілі ў вёску, то яе прасілі весці перамовы: «У нас партызан няма. У нас толькі старыя і дзеці». Яе веданне мовы выратавала вёску, але не выратавала яе. Пасля вайны асабісты з ёй гаварылі на рускай мове: «Зачем ты учила немецкий язык? Знала, что начнется война?» Гэта цяпер здаецца смешным… праз шэсцьдзясят гадоў… А тады бацьку сказалі: або развод з жонкай, або пакладзі партбілет…

Тату выратаваў яго ваенны сябар – Лабанок, у той час сакратар ЦК. Ён дапамог захаваць партбілет і з’ехаць у вёску дырэктарам школы. Бацька захоўваў партыйнае пасведчанне да самай смерці, але ён вельмі кахаў маю маці. І каханне перамагло.
Гэта быў другі мой урок на чалавека… Я зразумела канчаткова, калі вырасла і шмат думала пра гэта: чалавекам можна застацца заўсёды. Хоць неяк пачула ад аднаго са сваіх герояў (і гэта ёсць у мяне ў кнізе): «Чалавека ў чалавеку няшмат. Ножку венскага крэсла ў задні праход, як мне, – і чалавека няма. На мяне мачыліся і крычалі ў вуха: “Называй сваіх сяброў, разумнік, успамінай!”. І я ўспамінаў…» Гэты чалавек 17 гадоў адседзеў на Калыме, і я яму не апанент. Ён быў там і даведаўся тое, што чалавеку ведаць не трэба. Мне, напэўна, проста ў жыцці шанцавала: маё сэрца вучылі дабром…
У дзяцінстве я была сарамлівая, і мая ўкраінская бабуля вучыла: «Ты людзей не бойся… Ты смела ідзі да чалавека, але будзь у яго душы, як у храме…»
А тэма акупацыі – гэта вялікая і яшчэ закрытая ў нас тэма. Я калісьці трохі пра яе сказала і памятаю, як на мяне абрынуліся знакамітыя партызанскія камандзіры: не руш святое. А я сказала пра тое, што з дзяцінства чула. Як баяліся днём немцаў, а ноччу партызан. Як адразу ж пасля вайны пайшлі эшалоны з «акупаванымі» на Поўнач… Як мне адна мінская падпольшчыца распавядала, што пасля вайны яе выклікалі ў школу, дзе вучыўся сын, і папрасілі: «…Не крыўдуйце, але мы перавядзём яго ў іншы клас. Гэты – самы лепшы ў школе, а ваш сын усё ж такі жыў «пад немцамі».
Калі ты быў у акупацыі, значыць, ты з таўром. А калі ты памыў бялізну нямецкім салдатам, каб зарабіць грошай і пакарміць галадаючых дзяцей, то ты – памагаты ворага.
Людміла Міхайлаўна Кашэчкіна, мінская падпольшчыца, гераіня французскага Супраціву, без слёз не магла ўспамінаць, як яна пасля вайны вярнулася і даведалася, што яе муж сядзіць. А яна прыехала ўся ў ордэнах, разам з мужам яны былі ў мінскім падполлі. Яна пайшла да следчага НКУС, які вёў справу, і гэта быў той самы следчы, што займаўся яе справай яшчэ да вайны і тады крычаў: «Французская прастытутка!».

Калі да вайны мужу ў НКУС зламалі адно рабро, то пасля вайны, калі яго зноў узялі і пакуль яна яго адтуль выдрапала, яму зламалі другое рабро і адбілі ныркі. Ёй вярнулі хворага старога.

З беларускага боку ў нас амаль не засталося сваякоў – бабуля, маці бацькі, загінула ў партызанах ад тыфу, два браты бацькі зніклі без вестак дзесьці на фронце, дзве сям’і далёкіх сваякоў спалілі ў іх дамах за сувязь з партызанамі… Я вырасла ў пасляваеннай беларускай вёсцы і згадваю, як мала там было мужчын. У памяці адны старыя жанчыны, можа быць, яны былі маладымі, але здаваліся мне старымі… Ад слёз, ад бяды, ад працы. З таго часу я любой вясковай старой гатовая ў ногі пакланіцца – як абразу.
Мы часта кажам «народ – герой», «народ – пераможца», але ніхто не любіць успамінаць, як народ прыніжалі. Гэта яшчэ цёмныя старонкі нашай гісторыі. Нам адкрылі толькі адну грань – гераічную. Можа быць, я калі-небудзь напішу пра тое, як было жыць у партызанскім атрадзе прыгожай дзяўчыне… І што было з ёй, калі яна спадабалася камандзіру… Гэта трэба было выконваць, як загад…
А калі не… Маглі і забіць… Таму толькі аднаго партызанскага камандзіра за гэта і судзілі… Ды і судзілі толькі таму, што брат той дзяўчыны быў Героем Савецкага Саюза. З Масквы. Але справе не далі агалоску — у Перамогі павінен быць прыгожы твар…

Так што бачыце – у мяне няма маёй біяграфіі, асобнай ад маіх кніг.

Творчая магістраль
Што я раблю трыццаць гадоў? З кнігі ў кнігу пішу, скажам так, аўтабіяграфію Утопіі… Камуністычнай ідэі. Гісторыю чырвонага чалавека. І гэтую гісторыю распавядае сам чалавек, кат і ахвяра адначасова. Я думаю, што ўся наша бяда ў тым, што кат і ахвяры – гэта адны і тыя ж людзі. Геніяльная бальшавіцкая задума, я б не прыпісвала гэтую ідэю толькі аднаму Сталіну: спачатку – кат і ахвяра, а потым гэты самы кат ператвараецца ў ахвяру і ідзе тымі ж шляхамі пекла. І судзіць няма каго. Ідэю ці што судзіць? Але яна ж у галаве канкрэтных людзей… Часта добрых, вельмі добрых людзей… Родных.
Я памятаю, як тыя ж японцы прыехалі да маіх бацькоў. Першае пытанне бацьку:

– Вы камуніст?

– Быў і застаюся камуністам. Нічога лепш за чырвоны сцяг няма. Так, вядома, былі памылкі…
– А вось ваша дачка антыкамуністка. Як вы да гэтага ставіцеся?
– Я яе люблю… Ганаруся… Але мы з ёй заўсёды спрачаемся. Яна не любіць Лукашэнку, а я галасую за яго. Ён захоўвае ранейшую краіну…
Я таксама любіла пры жыцці і люблю цяпер свайго бацьку, але мы з ім не чулі адно аднаго. Дыялог не атрымліваўся. Хоць ён, былы настаўнік гісторыі, і сам прызнаваўся, што на яго памяці гісторыю ўжо перапісвалі чатыры разы.

У нас непрадказальная не толькі будучыня, але і мінулае. Усё роўна ён хацеў застацца ў сваім часе… Дажыць у ім… Усё ж такі быў «савецкі чалавек», і ў яго былі свае ўяўленні пра каштоўнасці жыцця, пра герояў і пакутнікаў. І не так лёгка яму было выйсці з-пад наркозу ідэі, і, давайце будзем сумленныя, сацыялістычная ідэя не такая ўжо простая і прымітыўная, як нам здавалася. У ёй ёсць і праўда, і рамантызм… І кроў, і Калыма. І наогул, я ўсё часцей думаю, якія мы былі рамантыкі дваццаць гадоў таму: нам здавалася, што абрынецца крамлёўская сцяна і мы – вольныя. А выходзіць, што ўся справа не ў ідэі, а ў чалавеку. Ізноў усё ўпіраецца ў чалавека. У культуру. Калі Флабэр казаў пра сябе: «Я – чалавек-пяро», то я скажу: «Я – чалавек-вуха». Размаўляю з людзьмі, слухаю вуліцу, нашы начныя чуванні на кухні і бачу ў адным чалавеку двух людзей.
Прыклад з «У вайны не жаночы твар». Жанчына плача і ціха расказвае… Як пасля вайны не магла хадзіць у мясныя крамы, бачыць, разбіраць мяса, таму што яна на вайне была санінструктарам і бачыла, як ад чалавека застаецца паўвядра цёплых парэшткаў… І пра тое, якія дзіўныя жывёлы коні… Як конь ніколі не можа наступіць на мёртвага чалавека, і як па-чалавечы коні стогнуць, калі параненыя… І плачуць… Божа! Ды ў кожным яе слове – глыбіня Дастаеўскага.

А потым з ёй, з гэтай жанчынай, мы гаварылі пра Гарбачова, Ельцына… І гэта ўжо зусім іншы чалавек, які ўраз стаў прасцейшым, больш прымітыўным, пакорлівым і спалоханым: мы пясочак маленькі… Мы не вінаватыя… Калісьці я ведала, што пакута ўзвышае чалавека, цяпер я ў гэтым не ўпэўненая. Пакута асобна, а жыццё асобна. І ўсё зноў паўтараецца… Вайна… Дыктатура…

Памятаю, неяк сядзім з маёй сяброўкай (дыпламатычны работнік) у маім вясковым доме (калісьці купіла, каб жыць сярод прыроды і прыродных людзей, сярод жывёл, нарэшце – таму што прырода і жывёлы там, дзе Бог – гэта дасканаласць). Дык вось сядзім мы з ёй… Заходзіць у двор сусед – пчаляр, рыбак, каларытны апавядальнік – і, убачыўшы амерыканку, адразу пра палітыку: маўляў, Лукашэнка любіць народ і абараняе яго ад амерыканцаў… І ад рускіх… Усе нас рабуюць, а мы вось добрыя. Госця пытаецца: “А гэта ваш двор насупраць?” – “Так”. – “А чаму там такая гразь і гной на вуліцу выкідваеце з кароўніка?.. І плот добры не паставіце, хоць лес вакол? Хто вінаваты? Рускія ці амерыканцы?..” Сусед узлаваўся… Каб адказаць, трэба думаць, а думаць не прывучылі. Іх вучылі толькі верыць. Будзеш верыць – атрымаеш пайку.
І я іду за гэтым чалавекам… За «суседам па часе»… Няхай застанецца ў слове не аголеная ідэя і халодныя падзеі, а гэтая прапушчаная гісторыя (яна звычайна знікае ў вялікім) нашых пачуццяў – у што верылі, чаго баяліся… Якімі мы сталі…?

Шляхам церняў

У маім жыцці бывала рознае – і забарона на друк, і дэманстрацыйнае ігнараванне афіцыйных уладаў, і нават суд за сумленную кнігу пра Афганістан. Ад усяго гэтага можна стаміцца, але я ніколі не шкадавала, што стала пісьменнікам.

Што дапамагае ісці па жыцці?
Адказ банальны… Банальны і просты… Дапамагае каханне. Я люблю ўглядацца ў проста жыццё, у проста чалавека. Я люблю жыць. Люблю жыць да рызыкі. Часам падыду раніцай да акна і радасць – яшчэ адна раніца… Яшчэ адзін світанак… І я чую крыкі чаек над Свіслаччу. І вось сонца ўзыходзіць…
Я пішу… Дакладней, хачу пісаць такія кнігі, каб кожная была як бы напісана новым чалавекам. Мне нецікава рабіць тое, што я ўжо ўмею рабіць, таму свае кнігі пішу падоўгу – 7–8 гадоў. За амаль сорак гадоў напісала толькі пяць кніг, але яны перакладзены на дзясяткі розных моў ва ўсім свеце. Існуе ўжо больш за сто выданняў. Я кнігі не пішу, я імі пражываю жыццё. Гэта і мой шлях. Я нават не ведаю, кім бы я была, не стань журналісткай, гэта значыць я здабываю матэрыял журналісцкімі метадамі, але раблю з яго літаратуру. Калі б я не пісала, то, думаю, стала б настаўніцай.
Мой прадзед быў настаўнікам… Вучыўся разам з Якубам Коласам. Бацька і маці –настаўнікі… Тое, чым я цяпер займаюся, таксама ў нейкай ступені настаўніцтва. Я яшчэ з тых «былых» пісьменнікаў, якія не баяліся браць на сябе рызыку асветніцтва і не ператваралі літаратуру ў гульню. У знакі. Гэта добра, што я прайшла добрую журналісцкую школу – у «Сельской газете», у часопісе «Нёман». Вучыла не газета, вучылі людзі. Мне пашанцавала на настаўнікаў: Алесь Адамовіч – з яго еўрапейскім і талстоўскім поглядам на свет, Васіль Быкаў, Вячаслаў Кандрацьеў… Геніяльны рускі рэжысёр Анатоль Эфрас… Не! Я шчаслівы чалавек! Мне падабаецца жыць, і ўвесь час сустракаюцца людзі, якія любяць жыць…
Шчасце – гэта цэлы свет. Нам пра яго не казалі… І мы пра яго мала ведаем. Пра тое, колькі ў гэтым свеце куткоў, вокнаў, дзвярэй, ключыкаў. Складскіх памяшканняў. Гэта надзвычайны свет, у нас вельмі цьмянае ўяўленне пра яго. У кнізе «Цынкавыя хлопчыкі» салдат, які вярнуўся з Афганістана, так пра гэта кажа: «Калі ў мяне нарадзілася дзіця, я так нюхаў гэтыя пялёнкі… Так бег дадому, каб пачуць гэты пах. Гэта быў пах шчасця».
Гэта так важна. Нам трэба перабіць пах смерці, сярод якога мы выраслі.
Але я не люблю, калі чую: вы мужная, на вашым месцы… Калі ў мяне ад раку памірала сястра ў трыццаць пяць гадоў і я бліжэй пазнаёмілася з хірургамі-анколагамі, то назаўжды вызвалілася ад усялякай сваёй асаблівасці. Паспрабуйце дзіцяці сказаць, што ён смяротна хворы… Паспрабуйце гэта сказаць яго маці! Проста ў нас прафесія з падвышанай доляй рызыкі… І я – не герой!
У тым жа Афганістане, куды я паехала і адкуль вярнулася абсалютна свабодным чалавекам, быў выпадак, калі пайшла з нашай дэлегацыяй раздаваць цацкі і рэчы ў наш шпіталь. Ідзе насустрач маладая афганка з дзіцем на руках, я аддаю яму плюшавага мішку, ён бярэ яго зубамі. Пытаюся: “Чаму зубамі?” Спадарыня зрывае з яго коўдру, і я бачу – дзіця без рук і без ног. «Гэта твае… Рускія зрабілі!..» – крычыць яна. І я… Я страчваю прытомнасць…

Або калі нашых хлопцаў лыжкамі зграбалі з броні, каб хоць нешта роднае пакласці разам з зямлёй у труны, якія адвязуць іх маці… Так, я магу гэта без канца працягваць… Як адна з маці ўжо ў Мінску стукала ў бяспамяцтве ў цынкавую труну: «Ты ці там, сынок? Ці ты там, сынок? Труна такая маленькая, а ты быў пад два метры…» Калі яе пазнаёмілі са мной, яна, захлынаючыся слязьмі, выла, менавіта выла, а не плакала: «Напішыце праўду… Іх нават страляць не навучылі, а адправілі на вайну. Ён не ў цір хадзіў, а дачу генералу рамантаваў. І яго «адстралялі ў першы ж месяц, як курапатку…» І я гэта напісала… І мяне судзілі за гэтую кнігу, што я «ўзвяла паклёп» на савецкіх герояў. Як быццам не было аднаго мільёна афганцаў. Я прыходжу ў суд… І каго я там бачу сярод тых, хто падаў пазоў? Я бачу там гэтую маці… Пытаюся ў яе: “А Вы чаму тут? Я напісала праўду, пра якую вы казалі…“ Яна мне адказвае… як зомбі: ”Мне не патрэбна твая праўда, мне патрэбен “сын-герой”. Гэта самае страшнае для мастака. Канфлікт з уладай… З царом… Ён быў заўсёды, мастак да яго не гатовы. А што сказаць гэтай маці? Нават смерць сына не адкрыла ёй вочы… Не зрабіла свабоднай…

Што з намі адбылося за гэтыя трыццаць гадоў, калі скончылася чырвоная цывілізацыя. Мы ў постсавецкай прасторы… Перакажу словы мастака Ільі Кабакова, якія люблю: раней мы змагаліся з пачварай, верачы, што ўсё зменіцца, калі мы яе пераможам. Мы перамаглі пачвару – азірнуліся, а трэба жыць з пацукамі, гэта значыць замест аднаго монстра вылезлі полчышчы монстраў. І жыць мы з імі не ўмеем. Замест ідэі цяпер кажуць пра даляры… Пра “мерседэсы”… Не сорамна стала выхваляцца (рускі алігарх), што ў яго пазалочаны ўнітаз. І ніхто не скажа ўслых, што гэта сорамна. Што сорамна маўчаць, калі прэзідэнт, як старшыня заняпалага калгаса, гарлапаніць і прыніжае прынародна прэм’ера… І кажа “я пабудаваў”, “я купіў”…
Калі прыязджаеш у Беларусь, адчуванне такое, што было падарожжа на машыне часу. Руская эліта таксама не асэнсавала, што адбываецца, а мы і тым больш. Нічога новага не з’явілася. Толькі лозунгі часоў “старой” “Нашай нівы”. Ні новага пакавання, ні новых падыходаў. На мітынгі апазіцыі ходзяць адны і тыя ж людзі (як правіла, актывісты), і іх колькасць не расце. Культ спажывання… Краіна ператварылася ў страўнік. Сёння можна зарабіць. У той жа вёсцы трымаць па некалькі свіней або кароў. Думалі, што людзі кінуцца вучыцца свабодзе, а яны кінуліся жыць. Вульгарны перыяд. Усе жадаюць усё паспрабаваць: еўрарамонты, падарожжа ў пляжнае замежжа і г.д.

Неяк была ў адной будаўнічай краме, а там працуе знаёмы. Распавядаў, што яны адкрытыя нават па выхадных днях. Людзі сёння не на плошчах, а ў будаўнічых крамах. Памятаеце дзевяностыя… Людзі хадзілі па крамах, як па тэатрах. Новае адзенне… Ежа… Рэчы… Я назірала такую карціну: адна жанчына выйшла ашаломленая на вуліцу: гранату б сюды. Логіка простая – яна купіць не можа, а хочацца. Агрэсія вечнай ахвяры.
Лукашэнка – больш складаная постаць, чым некаторыя думаюць. Ён сапраўды спыніў час… А наша нацыя сялянская, яна баіцца пераменаў. Нас чакаюць цяжкія часы, як у тых, хто спазніўся ў гісторыі. Але я – не палітык, я – мастак… Летапісец… Я стараюся сумленна пісаць час…”

08.09.2017

Замест пасляслоўя.

Напэўна, Таццяна Цюрына, якая дапамагла з фота для гэтага артыкула, сама магла б быць сярод герояў кнігі. І не толькі таму, што сябруе са Святланай Алексіевіч яшчэ са студэнцкай пары нобелеўскай лаўрэаткі. Таццяна Міхайлаўна – чалавек вельмі цікавага лёсу і вельмі добры спецыяліст па розных галінах нашага культурніцкага жыцця. Біяграфічны нарыс – справа бліжэйшай будучыні. Сёння ж – вялікі дзякуй за ўнікальныя фотаздымкі!

Не менш вялікі дзякуй і Людміле Груднікавай, чыя дапамога ўжо  12 гадоў спрыяе нашым кантактам са спадырыняй Святланай.

%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-1%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-2%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-3%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-3-3%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-4

156392-1502690722-big%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-5%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-9

helsinki-1998-alex-arkvaksberg-turina2006-isloch

cyprus1996_black-whitecapodarco-italy-2001
taniva-mir2002%d0%90%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%95%d0%92%d0%86%d0%a7-1-0