Кірчук Іван

%d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a

З кнігі "Мазаіка жыцця"

Напэўна, гэта самы таямнічы чалавек беларускай этнічнай музыкі, аб чым наўпрост сведчыць яго сольны монаспектакль “Варажбіт”. Але, на мой погляд, справа тут не ў нейкай іміджавай містыцы. Справа ва ўнікальным таленце. І жаданні вяртаць людзям тое, што яны страчваюць.

Рабочы кабінет Івана Іванавіча Кірчука — частка асабістага музея фальклору. З часам фальклор стаў ледзь не галоўным сэнсам жыцця МУЗЫКІ, таму кожны экспанат успрымаецца як нешта цудоўнае і чарадзейнае.

Містэрыі старажытнага

“Думаю, з нагоды Калядных святаў лагічна пачаць менавіта з іх, бо калядныя абрады чымсьці нагадваюць жывыя батлеі. У розных кутках Беларусі людзі калядавалі па-рознаму, таму вызначыць нейкую “ўніверсальную” колькасць масак немагчыма. Калі для гэтага збіраюцца розныя людзі, спачатку не ведаеш, колькі насамрэч будзе персанажаў.

Напрыклад, ёсць варыянты, дзе калядуюць адразу некалькі гуртоў. Са студэнтамі мы распрацавалі розныя варыянты сцэн, а з завочнікамі нават знялі відэа, дзе на падворку гаспадара сустрэліся тры гурты. У кожнага з іх была свая “каза”, і гучалі тры варыянты калядных напеваў. Так, тры розныя танцы і напевы аб’ядналіся ў адну вялікую сцэну.

У маёй калекцыі шмат масак. Акрамя “казы” ёсць, напрыклад, “дзед і баба”, “цыган з цыганкай”, “конь і салдат”, “цар і царыца”, “чорт і смерць”, “анёлы” і ўспамін пра Смаргонскую акадэмію – “мядзведзь”. У даўніну такія маскі рабілі толькі на святы, а потым іх спальвалі, бо для людзей, якія верылі ў Бога, захоўваць іх лічылася вялікім грахом. Не палілі толькі Калядную Зорку, таму што яна лічылася Віфлеемскай.

Мае маскі зроблены прафесійным бутафорам тэатра імя М. Горкага Іванам Міцько.

Першую класічную батлейку я зладзіў у 1989 годзе. Быў такі майстар (на жаль, памёр ужо) Васіль Цішко. Яго каманда распрацавала вялікія (80 сантыметраў) лялькі для батлейкі, з якой можна выступаць на буйных пляцоўках горада. Менавіта тады я быў рэжысёрам гарадскіх свят на Машэрава, праводзіў там і “Купалле”, і “Каляду”, і іншыя мерапрыемствы.

На жаль, зараз той батлейкі ў мяне няма. Прыйшлося яе пакінуць у Цэнтральным раёне, дзе мясціўся мой цэнтр этнаграфіі і фальклору “Каляндар”. Але гэта стала своеасаблівым штуршком – пачаў збіраць адпаведныя матэрыялы, а ў наступным годзе (1990) паехаў да Алеся Лася, які ў той час жыў у Залессі каля Смаргоні. Ён вырабляў там музычныя інструменты і даў мне невялікую кансультацыю па ляльках.

Я зноў пачаў займацца стварэннем лялечнага тэатра і на гэты раз запрасіў майстра Анатоля Муравейку, які зрабіў прыгожую невялічкую батлейку (метр на метр), за якой мог працаваць толькі адзін чалавек. Яна была ў выглядзе царквы, трох’ярусная: “неба”, “зямля” і “пекла”. У час выступленняў змяняліся толькі крыжы (праваслаўныя і каталіцкія), таму што былі розныя фрагменты сцэнарыяў і розныя канцэрты, нават у храмах.

З гэтай батлейкай у 1999 годзе я праехаў амаль усю Боснію і Герцагавіну. Дзесяць гарадоў плюс тэатральны фестываль у Сараева. Выступаў пераважна ў школах, бальніцах і г.д., то бок у тых установах, якія толькі-толькі паспелі наладзіць сваю работу пасля вайны. Нягледзячы на тое, што ў іх краіне няма такой традыцыі, батлейку ўспрымалі добра.

Выключэннем стаў толькі выпадак у горадзе Мостар. Памятаю, як я пачаў раскладацца, дзяцей сабралася так шмат, што нават падумалася наконт мікрафона, і тут – нечаканы званок. Усе дзеці пабеглі ў класы.

Потым высветлілася, што праблема была ў крыжах маёй батлейкі. Пад царкоўным крыжам пад час вайны расстралялі жонку і дзяцей дырэктара той школы. Прыйшлося тэрмінова замяніць батлейку на маскі і музычныя інструменты…

І наогул, рэлігійныя моманты для тых мясцін асабліва знакавыя. Уявіце: з аднаго боку рэчкі спаленыя праваслаўныя цэрквы, з другога – парушаныя мячэці. Значна дапамагло тое, што перакладчыкам у мяне працаваў мусульманін з яшчэ былой Югаславіі.

Дзякуючы яму ўдалося зразумець шмат такіх нюансаў, і ад крыжоў у батлеі на той час я адмовіўся ўвогуле, бо людзей мала цікавіла, праваслаўныя яны альбо каталіцкія. Узнікалі іншыя эмоцыі…

Дарэчы, лялечныя тэатры ёсць у розных краінах Еўропы. У нас – “батлейка”, у палякаў – “шопка”, у рускіх – “вертеп”.

Па маім прынцыповым перакананні, з духоўнай спадчынай продкаў заўсёды трэба абыходзіцца вельмі асцярожна. Асабліва з абрадамі. Цяпер яны ператварыліся ў нешта штучнае, але за кожным стаіць пэўны людскі досвед. Рэканструкцыяй абрадавых святаў я займаюся з 1983 года і лічу гэтую тэму для сябе самай балючай.

Сумна глядзець, як памылкі становяцца правілам. Напрыклад, на купальскім вогнішчы спальваюць рэчы хворага, і ўсе праз агонь скачуць, не разумеючы, што гэтага рабіць нельга ні ў якім разе!

Альбо возьмем вясельныя абрады. Ніколі не было ў нас традыцыі ўпрыгожваць вясельны транспарт паветранымі шарамі. Як трапна заўважыла адна мая студэнтка, атрымліваецца «надутое счастье». Не ўпрыгожвалі іх і лялькамі ў выглядзе немаўлят – своеасаблівыя манекены, імітацыі дзяцей. Гэта не нашы традыцыі. Нельга арыентавацца на натоўп. Людзей трэба прывучаць да правільнага разумення спадчыны продкаў з самага дзяцінства.

Золак жыцця

Маё жыццё пачалося 14 верасня 1958 года ў горадзе Ліда. Таму нейкі час нават літаратурным псеўданімам карыстаўся “Ян Ліда”, але прыйшлося ад яго адмовіцца, бо падпісваць тыя ж навуковыя брашуры па фальклору несапраўдным прозвішчам неяк няправільна.

Бацьку звалі Іван Казіміравіч, а маці завуць Гэлена Тамашаўна. Дзякуй Богу, яна жывая па наш дзень, хоць з прычыны цукровага дыябету ўжо тры гады нічога не бачыць. Яе даглядае сястра Ала, якая выкладае ў Лідскай музвучэльні “акардэон”.

Этнічна бацькі (як і многія ў нашых мясцінах) палякі, таму да шасці гадоў я не размаўляў ні на якой мове, акрамя польскай.

Яны прыгожа спявалі ў касцёльным хоры ў час набажэнстваў і часта бралі мяне з сабой.

Словы песняў малы хлопчык, канешне ж, ведаць не мог, але, калі тыя паўтараюцца па некалькі дзясяткаў разоў на службах, іх запомніць любы. Вось я і пачаў спяваць усяго праз пару гадоў, як навучыўся хадзіць.

Калі хто памятае часы атэізму, пацвердзіць, што дзяржава тады ставілася да ўсяго рэлігійнага агрэсіўна-варожа. Нельга было хадзіць у касцёл, адзначаць святы. Ля ўвахода ў касцёл стаялі камсамольцы, якія запісвалі ўсіх дзяцей, якія туды ўваходзяць. Мяне таксама выклікалі да дырэктара і пачыналі пытацца, чаму я хаджу туды, дзе моляцца.

Цяпер бы я адказаў “па поўнай”, а тады (малы быў) проста маўчаў.

Калі ўзгадваць першыя дзіцячыя ўражанні, то яны, безумоўна, будуць звязаны з каляднымі і навагоднімі святамі, з падарункамі. Калі сёння знайсці цацкі для дзіцяці – не праблема, як кажуць – “абы грошы былі б”, то раней на падарунак (не маючы адпаведных сувязяў) трэба было “нарвацца”. Неяк наша суседка ў Маскве набыла алавяных салдацікаў, а потым аднаго з іх прэзентавалі мне, вось гэта – ПАДЗЕЯ! Я ледзь не страціў прытомнасць… І цяпер памятаю, што было мне тады пяць гадоў.

Перад тым як ісці ў школу, да нас прыехала бабуля Кацярына з-пад Гародні. Яна таксама полька, але размаўляла ўжо на “трасянцы”, то бок на той мове, якая патрэбная для школьнага навучання.

З гэтай прычыны яна і мая маці перыядычна спрачаліся, бо маці не вельмі хацела, каб яе дзеці размаўлялі менавіта так.

У хаце гучалі розныя песні – і польскія з беларускімі, і ўкраінскія з рускімі. І нават літоўскія, таму што мама нарадзілася ў Літве. Спявалі ўсё, што тады гучала. Ніякіх межаў не было. Акрамя, натуральна, тых народных песняў, якія ведалі толькі нашы бабулі і дзядулі.

Дарэчы, бацька маці – дзед Тамаш – быў з даволі багатай сям’і, а яго браты выраблялі скрыпкі і акардэоны. Жыў ён у Варшаве, дзе меў уласны маёнтак, млын. Потым раскулачылі…

У дзеда Тамаша і бабулі Паўліны было 14 дзяцей. Многія з іх добра спявалі, так што мае гены, напэўна, адтуль.

Хаця і наконт бацькі таксама ёсць што ўспомніць.

У нашай хаце заўсёды гучала радыёкропка. Да таго ж, бацька меў патэфон. Таму я з дзяцінства запомніў італьянскія песні ў выкананні Раберціна Ларэці. Бацька быў зацятым збіральнікам запісаў, выдатна ведаў папулярныя аперэты, асобныя арыі мог праспяваць літаральна адзін да аднаго.

У касцёльным хоры разам з маці ён праспяваў сорак гадоў.

Наша 11-я сярэдняя школа была без якіх-небудзь “ухілаў”. Тады іх увогуле было няшмат.

1973 год.

Як усе дзеці, у школе я крыху хуліганіў. Маці перад бацькоўскімі сходамі заўсёды піла таблеткі. Нечага надзвычай сур’ёзнага ў сэнсе “хуліганкі” не рабіў, бо баяўся бацькі. Ён вялікі, дужы. Вышэй за мяне. Пад два метры ростам.

Я скончыў восем класаў і вырашыў пайсці вучыцца на марака, таму што ім быў брат маці, які жыў у Рызе. Да таго ж мой стрыечны брат таксама марак і на той момант знаходзіўся ў Японіі.

Словам, зацікаўлены я быў вельмі моцна – нават рэчы сабраў. Хацелася паглядзець свет, але бацькі не зразумелі гэтае памкненне, моцна спужаліся і нікуды не пусцілі.

Мой бацька працаваў тады інжынерам будаўнічай арганізацыі, якая якраз будавала ў Лідзе першую музычную вучэльню, і параіў абраць менавіта яе.

У тым узросце я яшчэ не мог яму супярэчыць, таму пагадзіўся без спрэчак…

Ніякай музычнай адукацыі ў мяне не было, але я вельмі добра спяваў. У той час у Гародні ладзілі музычны фестываль, які называўся “Вам наши песни” (потым у Мінску яго назвалі “Чырвоныя гваздзікі”). Я атрымаў узнагароду і быў накіраваны ў Саюз кампазітараў на праслухоўванне.

Там і адбыўся канфуз – мутацыя голасу. Памятую, спяваў песню пра радзіму, калі ў маім голасе ўзнік “пеўнік”. Спачатку спалохаўся, а потым больш дасведчаныя людзі патлумачылі, што нічога страшнага тут няма, трэба толькі крыху памаўчаць.

А як маўчаць, калі паступаю на харавое дырыжыраванне ў музычную вучэльню? На шчасце, там усё зразумелі і прынялі без адпаведных экзаменаў па спецыяльнасці. Першы год спяваў фальцэтам у жаночым хоры, бо сваім голасам спяваць было нельга.

Атрымлівалася амаль анекдатычна: адкрываецца сцэна, аб’яўляюць жаночы хор лідскай музвучэльні, і тут – у цэнтры я з “бабачкай”…

Яшчэ ў мяне ёсць дзве малодшыя сястры Ала і Марыя. Яны таксама пайшлі “музычным” шляхам. Ала абрала акардэон, а Марыя – цымбалы, праўда, цяпер яна працуе ў іншай галіне.

Пад час вучобы я, натуральна, атрымліваў адпаведныя веды, таму захацелася займацца музыкай. Музыкай сур’ёзнай, бо як і ў іншых (гэтым тады “хварэлі” ўсе), у мяне былі розныя гурты, з якімі ігралі на танцах, але заўсёды марылася пра нешта большае.

Мне падабаліся вершы Гётэ, Байрана, Шэкспіра, і я пачаў пісаць на іх мелодыі. Вельмі складаныя і вельмі прыгожыя. З цягам часу навучання стаў рабіць з іх нейкія харавыя партытуры, якія потым планаваў зрабіць кампазіцыямі. Некаторыя мае партытуры (напрыклад, у выкананні хору “Менка” пад кіраўніцтвам Уладзіміра Сінельніка) на 6–8 галасоў пазней усё ж такі прагучалі.

Аднак лёс унёс у гэтыя планы пэўныя карэктывы. Пасля вучэльні я трапіў у армію, дзе ў чыгуначных войсках праслужыў з 1977 па 1979 год.

Першы год — Яраслаўль. Там стварыў ВІА “Оловянный солдатик”, але хутка атрымаў спагнанне за такую недарэчную назву. Тады мы назваліся “Гренадёры”, і праблем больш не было. Я спяваў, граў на клавішах.

Другі год службы праходзіў на БАМе – у тайзе валілі лес, будавалі дарогі, масты. Было зусім не да музыкі, таму “на гражданку” вярнуўся разгубленым. Не ведаў, што рабіць.

Потым крыху, як кажуць, агледзеўся і пачаў збіраць дакументы для паступлення ў кансерваторыю. Праслухоўваўся ў прафесара Віктара Роўды. Паказаў свае творы. Яму спадабалася. Параіў рыхтавацца да экзаменаў.

Але я тады трошкі спужаўся, таму што ў гэты час паступала “адзінаццацігодка”. Усе хлопцы з выдатным слыхам, добрай музычнай адукацыяй. Пасля БАМа мне было неяк няёмка, мала падрыхтоўкі.

У гэты ж час патэлефанаваў сваёй знаёмай, жонцы кампазітара Віктара Войцека – Святлане, якая, да таго як выйсці замуж, выкладала ў мяне ў музвучэльні. Тая і кажа: “Зараз працую ў інстытуце культуры, у прафесара Станіслава Дробыша ёсць цікавыя задумкі наконт народна-харавых спеваў. Прыходзь да нас!”

Так і зрабіў. Праз некаторы час здаў усе ўступныя экзамены і стаў студэнтам Мінскага інстытута культуры, які цяпер перарабілі ва ўніверсітэт.

Менестрэлі лёсу

У 1980 годзе ў Мінск прыехаў ансамбль Дзмітрыя Пакроўскага. Фальклорны калектыў, вельмі вядомы за межамі Беларусі. Але гэта не той рускі фальклор, які сёння паказваюць выканаўцы накшталт Бабкінай. Зусім іншы напрамак. Гэта людзі, якія па паўгода былі ў экспедыцыях. Праз песні яны паказалі Поўнач, Поўдзень Расіі, паказалі Байкал, казакаў і г. д.

Добра памятую, што тады мяне вельмі здзівіла тое, што ўсе песні выкананыя ў розных манерах. Не ў той псеўдарускай, якую прапагандавалі Зыкіна, Мардасава, іншыя выканаўцы народных спеваў і шматлікія заводскія, фабрычныя альбо школьныя хоры, а заспявалі так, як гэта спяваюць у розных расійскіх рэгіёнах.

Менавіта тады я і вырашыў, што буду займацца фальклорам, таму што Беларусь таксама вельмі цікавая краіна. У нас – межы з Латвіяй, Літвой, Польшчай, Украінай, Расіяй, цудоўная культурная спадчына.

У 1982 годзе я перавёўся на завочнае аддзяленне і пайшоў працаваць у Мінскае культасветвучылішча. Дарэчы, там пачаў збіраць уласны этнаграфічны музей і зрабіў першыя запісы.

Першая (выбачайце таўталогію) экспедыцыя была ў вёску Сарачы Любанскага раёна Мінскай вобласці. Там Шмялёва Пелагея Міхайлаўна спявала мне з дзесяці гадзін раніцы да гадзіны ночы. Адзін раз толькі перарвалася “пакарміць курак”.

Я запісаў 100 песняў. А потым яна кажа: “Гэта песні не мае”. Я вельмі здзівіўся і спытаў: “Чаму?”. Яна ў адказ: “Гэта песні маёй маці”. Я здзівіўся яшчэ больш, бо сам ведаў толькі некалькі песняў сваёй маці, а тут – 100 штук.

Многія з іх увайшлі ў праграму фальклорнага калектыву “Дзіва”, з якім я потым працаваў, частка – у сольныя праграмы, а некаторыя выкарыстаны падчас заняткаў са студэнтамі. Зараз гэтыя матэрыялы апрацоўвае “Троіца”.

Так атрымалася, што ўжо з 1982 года пачаў выкладаць фальклор у нашым мінскім культасветвучылішчы, пісаць праграмы і сцэнарыі фрагментаў пастановак абрадаў, свят, бо дагэтуль іх проста не існавала. Потым дзяржаўныя экзамены па рэканструкцыі абрадаў нават здымала Беларускае тэлебачанне.

У 1985 годзе я пайшоў у аспірантуру да прафесара Канстанціна Кабашнікава, але скончыць яе не атрымалася, таму што было шмат гастроляў з фальклорным ансамблем “Дзіва”. Тры гады прыносіў туды розныя матэрыялы, якія, мабыць, там і засталіся.

Так што сёння я маю пасаду дацэнта, але не маю нейкай навуковай ступені. Як і розных творчых званняў, дарэчы. Аднойчы гэта нават стала прычынай для даволі камічнай сітуацыі.

У 1996 годзе мы некалькі разоў ездзілі з канцэртамі гурту “Дзіва” на Кубань, дакладней, адбывалася гэта па запрашэнні Кубанскага казацкага хору, якім кіруе Віктар Захарчанка. Пасля чарговага выступу (чацвёртага, здаецца) ён спытаў, чаму ў Беларусі на мяне не звяртаюць увагу? Я патлумачыў тым, што з гэтай нагоды не грукаю ў дзверы кабінетаў чыноўнікаў Міністэрства культуры.

Тады яны (Захарчанка і пяць мясцовых прафесараў-музыкаў) напісалі адпаведны ліст беларускаму прэзідэнту. Дакладна ведаю, што той трапіў у рэзідэнцыю Аляксандра Лукашэнкі.

…Як і тое, што далей нічога не адбылося…

На жаль, за мяжой нас больш ведаюць, чым у самой Беларусі. Нават быў такі выпадак, калі пасля выступу ў беларускім санаторыі ў Сочы на сцэну падняўся чарговы беларускі міністр культуры і кажа: “Адкуль вы? Чаму я вас не ведаю?”.

І быў вельмі здзіўлены, што гурт з Мінска працуе ўжо дзесяць гадоў. Аказалася, ён нас ніколі не бачыў…

А нарадзілася “Троіца” так.

У 1995 годзе я працаваў намеснікам дырэктара Нацыянальнага цэнтра дзяцей і моладзі на вуліцы Кірава. Там жа да мяне завіталі два знаёмыя музыкі Віталь Шкілёнак і мой колішні студэнт Зміцер Лук’янчык. Яны і прапанавалі зладзіць новы гурт.

Даводзілася чуць, што “Троіца” створана “ў піку” “Палацу”. Гэта не зусім так. “Палац” граў электронную музыку. Мы абралі іншае – акустычнае, натуральнае гучанне музычных інструментаў.

Разам зрабілі некалькі песняў, якія паказалі на імпрэзах, арганізаваных шэрагам замежных амбасад.

Нашы песні вельмі спадабаліся дыпламатам. Яны казалі, што гэта надзвычай падобнае да іх родных песняў. Мы шчыра здзівіліся таму, што чыста беларускія кампазіцыі могуць быць такімі блізкімі французам альбо швейцарцам. Відаць, аранжыроўкі, гучанне народных інструментаў нагадалі ім нешта сваё, роднае.

Пасля такой пахвалы, натуральна, паверылі ў свае сілы, сталі больш працаваць. І нас запрасіў на рок-фестываль у Піцер Юры Шаўчук. Зноў прыемна здзівіліся.

Да паездкі ў Санкт-Пецярбург ён прапанаваў выступіць перад яго канцэртам у Мінску. І сам прадставіў нас цудоўнымі словамі: “Зараз выступяць музыкі, якія мне вельмі падабаюцца, але вы іх не ведаеце”.

Пасля паспяховага выступу ў Піцеры Стас Намін запрасіў на фестываль этнічнай музыкі на Чырвонай плошчы. Пра нас загаварылі. У тым ліку і ў Беларусі.

Мы аддалі касету з запісамі нашых песняў на беларускі конкурс “Уступи дорогу”, а самі паехалі на гастролі за мяжу. Пакуль гастраліравалі, касета заваявала першае месца, і нам далі “гадзінкі” працы ў студыі. Гэта дазволіла зрабіць запіс першага дыска з назвай “Троіца”.

З гэтага ўсё і пачалося.

У цэнтры дзяцей і моладзі я працаваў толькі два гады, а ўжо ў 1997-м стаў выкладаць на кафедры этналогіі і фалькларыстыкі Дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка. Займаюся гэтым ужо больш як сямнаццаць гадоў.

Літаральна некалькі слоў пра асабістае. Я тройчы жанаты. Ад кожнага шлюбу па сыне. Са старэйшымі (33 гады і 26 гадоў), на жаль, ніякіх адносін няма. Чатырнаццаць гадоў жыў адзін. А некалькі гадоў таму на маім жыццёвым шляху сустрэлася Кацярына. Яна аспірантка і выкладчыца, таксама займаецца фальклорам. У мінулым годзе нарадзіла мне сына Стэфана.

Аўтабаны фальклору

З “Троіцай” (у якасці гурту) мы аб’ехалі шмат краін. Фестывалі, імпрэзы, канцэрты. У пачатку 1999 года пачалося тое, што называюць творчым крызісам (асабіста мяне гэта не закранула), і мы вырашылі спыніць сумесную работу. Аднак у той момант я ўжо быў запрошаны на фестываль у Венгрыю і з лялечным тэатрам “Батлейка” ў Боснію. Вырашыў ехаць адзін.

Усё гэта ёсць у кнізе “Аўтабаны і менестрэлі”.

Сольныя канцэрты і тэатральныя выступы прайшлі выдатна, пасля іх я быў амаль акрылены, і наш даўні (з 1996 года) сябар Марцін Ворбэй  прапанаваў шэраг новых праектаў, у тым ліку і стварэнне новай “Троіцы”.

Час, як кажуць, прыціскаў, таму спачатку я нават разгубіўся, але настойлівасць Марціна прымусіла “заварушыцца” па поўнай.

Бог зноў дапамог. Адзін з маіх студэнтаў, гітарыст Юрый Дзмітрыеў, пагадзіўся паспрабаваць. Атрымалася!

Тое ж самае я прапанаваў добраму знаёмаму Юрыю Паўлоўскаму, які працаваў у гурце “Князь Мышкін”. Атрымалася і з ім.

Ужо праз месяц паехалі на буйны фестываль у Галандыю. Галандцы нам выдзелілі вялікі ангар, дзе мы развесілі ўсе экспанаты майго этнаграфічнага музея, устанавілі музычныя інструменты і батлейку. У дзень было па тры выступы – раніцай для дзяцей лялечны спектакль, потым днём і вечарам — канцэрты.

І гэтак дзесяць дзён!!!

У 1999 годзе пачало працаваць этна-трыа “Троіца”, якое на сённяшні дзень мае каля ста ўдзелаў у замежных фестывалях (ад Малайзіі да Партугаліі), саўндтрэкі да фільмаў і пяць кампакт-дыскаў.

На шчасце, сёння ўвага да фальклору крыху пабольшала. На тым жа фестывалі “Камяніца” было больш за сем тысяч гледачоў. Упэўнены, яны прыйшлі паслухаць не толькі нашага госця Алега Скрыпку з “Воплей Видоплясова”. Людзі па-сапраўднаму пачалі гэтым цікавіцца.

А адбываецца ўсё, на мой погляд, па вельмі простай прычыне – ёсць глеба. Адных толькі тамоў серыі “Беларуская народная творчасць” ужо, напэўна, каля пяцідзесяці. Плюс сотні, а то і тысячы запісаў песняў бабулек, якія памятаюць сваё мінулае.

Гэта плюсы.

Мінусы ж у тым, што зараз фактычна няма пляцовак, дзе людзі маглі б паказваць сваю творчасць. Што такое два–тры фестывалі на ўсю краіну? Дробязь. Напрыклад, у Канадзе на кожны год прыпадае некалькі сотняў (па розных кірунках) фальклорных фестываляў.

Альбо фестываль “Zeget” у Венгрыі . Там можна згубіцца. Сорак пляцовак працуюць цэлы тыдзень. Людзі па каталогах выбіраюць тое, што ім больш падабаецца.

У той жа Галандыі на розных фестывалях мы працавалі сем гадоў. І не толькі ў буйных гарадах. Фэсты праходзілі ў маленькіх вёсачках. Галандцам гэта надзвычай цікава.

У фальклорным жанры ў заходніх краінах працуюць дзясяткі, сотні калектываў. А ў нас? Акрамя “Тройцы” – “Палац”, “Крыві”, Маша Яр… Чыста фальклорных гуртоў катастрафічна мала…

Зараз я даволі часта сустракаюся з тымі, хто ўжо шмат гадоў працуе ў гэтай галіне, то бок з кіраўнікамі творчых калектываў, і чую адно і тое ж. Яны могуць падрыхтаваць праграму, але не ведаюць, дзе яе можна паказаць.

Задаюць пытанні наконт нашага ўдзелу ў замежных фестывалях. Адказваю, што, як і ўсе, мы шукаем патрэбную інфармацыю ў інтэрнэце альбо нешта знаходзім з дапамогай знаёмых.

Гэта сёння, а бывалі часы, калі мы рассылалі па фестывалях да 500 дыскаў з запісамі сваіх песняў і не атрымлівалі ніводнага станоўчага адказу. Былі прапановы “праезд за свой кошт”, але такое дазволіць сабе могуць ніяк не этнічныя калектывы. Адзін толькі транспарт будзе каштаваць некалькі тысяч даляраў… А яшчэ трэба нешта есці, недзе жыць…

Пад час экспедыцый я аб’ехаў амаль усю Беларусь, адных толькі бабін (хто пажыў, ведае, што такое “магнітныя стужкі”) з запісамі маю каля сотні, плюс касеты.

Гэтаму хобі вельмі спрыяла тое, што я ездзіў з праверкамі практыкі нашых студэнтаў. Днём яны мне нешта паказвалі і расказвалі, а вечарамі з магнітафонам хадзіў па хатах мясцовых старажылаў, рабіў запісы.

Шмат матэрыялу прывозілі завочнікі.

Архіў у мяне велізарны яшчэ і па той прычыне, што я ўжо шмат гадоў сябрую з Таццянай Песнякевіч, якая працуе ў архіве рэспубліканскага радыё. Многае ўзялі ад іх.

Апошняя экспедыцыя “Троіцы” была гадоў пяць таму ў вёску Міхалкавічы Лагойскага раёна. На жаль, той бабулі ўжо няма на гэтым свеце. Тады ёй было 92 гады, але яна хадзіла спяваць песні, маліцца і чытала вершыкі, якія вучыла яшчэ ў школе.

З экспедыцый запомнілася нямала. У 1986 годзе, напрыклад, у вёсцы Гаўрычыцы Салігорскага раёна я запісаў выдатны мужчынскі спеў, які потым прывёз на рэспубліканскае радыё. Спявалі так, што ў мяне, як кажуць, ад захаплення валасы на галаве ўставалі дыбам. Цяпер гэта вядомы сямейны калектыў Бойкаў.

Не магу таксама не ўспомніць вёсачку Гоцк, што недалёка ад Гаўрычыц. Акрамя запісу песняў, я збіраў рэчы для музейнай калекцыі і розных абрадаў. Зайшоў у адну хатку – дзве бабулькі, вельмі чысценька, усё саматканае. Уражаны, спытаў, як ім удалося зберагчы гэтую прыгажосць пад час вайны?

Расказалі, што вышываныя рэчы яны хавалі ў куфар і закопвалі, бо немцы рвалі ручнікі “на анучы”…

Паміж маімі экспедыцыямі (першай і апошняй) – больш як чвэрць стагоддзя і вельмі шмат змен. На жаль, не ў лепшы бок.

І не толькі таму, што пайшлі з жыцця цудоўныя выканаўцы беларускага фальклору. Вельмі моцна густ нашых людзей сапсавала тэлебачанне. Сапсавала перадачамі накшталт “Запрашаем на вячоркі” альбо “Спявай, душа”. Людзей робяць аднолькавымі, перарабляюць шчырасць у відовішча, у шоу. Калі бабуля ў нацыянальным строі на сцэне “сядае на шпагат”, то ніякага фальклору тут не можа быць і блізка. Мне здаецца, гэта не рэжысура нейкага свята, а здзекі з нашага мінулага.

Для таго, каб іх запрашалі на ТБ (маецца на ўвазе БТ?), калектывы становяцца падобнымі адзін да аднаго, а ўвесь фальклор абмяжоўваецца песнямі “Цячэ вада ў ярок” і “Ехаў Ясь на кані”.

На мой погляд, галоўная праблема нашай краіны ў тым, што беларускае застаецца недзе ўбаку. Мы захапляемся культурамі іншых народаў (японскай альбо кітайскай, напрыклад) і не звяртаем увагі на сваё. Некаторыя на гэтай зацікаўленасці зарабляюць добрыя грошы. Падабаюцца сушы – процьма рэстаранаў і бараў. Мода на ёгу – маса адпаведных курсаў.

А чаму “сушы”, а не “дранікі”?

І напрыканцы. У верасні 2014 года выйшла яшчэ адна мая кніжка “Гарыць свечка ля алтара…”. У яе ўвайшлі мае сны, іх расшыфроўкі, вершы, складзеныя ў дарозе, трошкі прозы, успаміны пра наведванне святых мясцін, запісы, звязаныя з медытацыямі, духоўнымі практыкамі. Ёсць штосьці і аб “Троіцы”, думкі пра продкаў, род, сям’ю, Беларусь. Ёсць там нават мае малюнкі.

Як вядома, попыт нараджае прапанову. Упэўнены, калі б зварот да культурнай спадчыны продкаў пачынаўся ў сям’і, умацоўваўся ў дзіцячым садку, школе, вышэйшых навучальных установах, вынікі былі б зусім іншымі”.

13.01.2015

%d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-1 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-2 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-3 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-4 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-5 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-6 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-7 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-8 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-9 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-10 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-11 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-12 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-13 %d0%9a%d0%86-%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-14 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-15 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-16 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-17 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-18 %d0%9a%d0%86%d0%a0%d0%a7%d0%a3%d0%9a-20 %d0%9a%d0%86%d0%a7%d0%a3%d0%9a-19 %d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b0-%d1%81%d0%bf%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b0%d0%ba%d0%bb%d1%8c