Марціновіч Віктар

%d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7

З кнігі "Мазаіка жыцця"

У тым, што Марціновіч лічыцца адным з самых культавых маладых пісьменнікаў Беларусі, пераконваць нікога не трэба, але далёка не ўсе ўяўляюць, што за гэтым стаіць. Аўтар, літаральна, быў уражаны яго творчым нонканфармізмам, а ад таго, што з’яўляецца земляком Віктара – на паўтары гадзіны стаў “вышэй ростам”.

Ашмянскі далягляд

“9 верасня 1977 года я нарадзіўся ў родных для маёй маці Ашмянах, але пражыў там усяго некалькі месяцаў — бацькі перавезлі ў Мінск. Далей пачынаецца цікавая гісторыя, бо я быў упэўнены, што з таго часу жыў толькі ў Мінску. Літаральна год таму высветлілася, што гэта не так.

Мой бацька, Валеры Андрэевіч Марціновіч, родам з вёскі Барбарова Глускага раёна Магілёўскай вобласці. Гэта самая мяжа з Гомельшчынай. Мне было ўжо 36 гадоў, калі мы ў чарговы раз прыехалі на яго “малую радзіму”. Раптам бацька стаў успамінаць маё дзяцінства і паведаміў, што першыя гады я жыў менавіта там.

Аказалася, у Мінску я прабыў толькі больш за тыдзень. Бацькі жылі на здымнай кватэры, не маглі мяне даглядаць і “заслалі” ў Барбарова, дзе жылі дзед з бабай. Так што першыя тры гады майго жыцця былі “вясковымі”.

Гэта амаль не захавалася ў памяці. Помню толькі адзін эпізод: маленькім хлопчыкам сяджу каля грубкі. Печка падаецца вельмі вялікай. Потым неаднаразова (і безвынікова) я спрабаваў зразумець, адкуль гэты дзіцячы ўспамін? Расповед бацькі ўсё лагічна растлумачыў.

Як вядома, Беларусь — гэта Захад і Усход. На захадзе – каталіцкія Ашмяны, на ўсходзе — руска-ўкраінскае праваслаўнае Барбарова.

Ва ўзросце некалькі тыдняў бабуля па кудзелі адвезла мяне ў Медзінінкай і пахрысціла ў каталіцкім касцёле. У Ашмянах гэтую вёску называюць Меднікамі, якой яна і была “за польскім часам”, а сучасная літоўская назва – Медзінінкай.

Дзявочае прозвішча маці — Дыяна Іосіфаўна Гудзінская. Некалькі гадоў у Ашмянах яны жылі ў самым пачатку вуліцы Зарэчнай, чыя назва гаворыць пра сутнасць. Прыватны дом, даволі круты абрыў, а ўнізе рэчка Ашмянка. Потым пераехалі ў канец вуліцы Савецкай, якая раней называлася па-рознаму, але больш вядома мясцовым жыхарам, як Жупранская. Дарэчы, Савецкай яна стала адразу пасля акупацыйнай Вермахт-штрасэ.

Там ужо была кватэра з “усімі выгодамі” і балконам “на Літву”. Нягледзячы на не вельмі добры (мякка кажучы) пах мясцовага мясакамбіната, далягляд адкрываўся цудоўны. Здавалася, што за тэлевізійнай вежай у вёсцы Стрэльчыкі ўжо пачынаюцца літоўскія землі, хоць пазней я даведаўся, што да іх яшчэ больш за пятнаццаць кіламетраў.

Напэўна, той далягляд з майго дзяцінства запомніўся больш за ўсё.

Я вельмі люблю Ашмяны. Асабліва тыя, што былі раней, з цудоўнай ліпавай алеяй на ўездзе ў горад з боку Смаргоняў. На жаль, перад прыездам на мяжу Лукашэнкі яе спілавалі і зрабілі старажытны горад падобным на звычайную калгасную сядзібу…

Ашмяны вельмі моцна адрозніваюцца ад Барбарова. Там усё “крыху па-польску, крыху па-літоўску”. Адчуваецца, што некалі мы жылі ў адной дзяржаве. Такая ментальнасць мне бліжэй.

Кожнае лета некалькі тыдняў я праводзіў у Ашмянах, а потым два месяцы ў Барбарове, дзе, як у любой вёсцы, даводзілася шмат працаваць. Пасвіць кароў, напрыклад, альбо праполваць буракі. Зразумела, Ашмяны я любіў больш. Горад усё ж такі.

А зараз пра вельмі сумнае.

Калі я нарадзіўся, маці вучылася на пятым курсе медінстытута, які потым і скончыла. Пасля родаў у яе дыягнаставалі рассеяны склероз. Хвароба каварная і бязлітасная. Яшчэ да гадоў пяці я бачыў, як яна хадзіла, а потым села ў інвалідны вазок і больш не паднялася на ногі.

Часы тады былі вельмі складанымі — пачатак дзевяностых гадоў мінулага стагоддзя. Многія зараблялі грашы. Пенсія па інваліднасці ў маці складала толькі некалькі даляраў. Здзек. Бацьку прыйшлося працаваць за дваіх.

Па адукацыі ён інжынер, але быў вымушаны заняцца дробным бізнесам. Тады мы жылі ў звычайнай “панэльцы” на сталічнай вуліцы Мірашнічэнкі. Бацька нешта “цягаў” з Польшчы і гандляваў на рынку. Так і выжылі

Са страшнай хваробай маці пражыла 20 гадоў. Амаль у два разы больш звычайнага, што сведчыць пра вельмі добры дагляд. Гэта камплімент майму бацьку!

Ён вельмі кахаў маці і, нават калі сваякі прапаноўвалі яе кінуць і сысці разам са мной, не пагадзіўся. Па натуры бацька — адналюб. Хаця ён зараз і жыве з іншай жанчынай, што цалкам нармальна і лагічна, афіцыйна не ажаніўся і сімвалічную вернасць маёй маме захаваў па наш дзень.

Дзе стаць пісьменнікам?”

Спачатку ў 171-й школе я вучыўся вельмі дрэнна. Да апошніх класаў, калі перабудова ператварылася ў сапраўднае адраджэнне. Памятаю, што самым цікавым прадметам стала гісторыя, таму што гісторык літаральна на вачах раптам змяніўся і пачаў расказваць дзіўныя рэчы. Напрыклад, пра ВКЛ. Гісторыя стала сапраўднай, і гэта вельмі спадабалася вучням.

Адбылася нейкая цудоўная метамарфоза. Той жа самы чалавек. Тыя ж самыя падручнікі. Напэўна час надышоў расказаць, як усё было на самай справе.

Менавіта тады я падышоў да бацькі і спытаў, куды пайсці вучыцца, каб потым стаць пісьменнікам? На той час я ўжо нешта (накшталт апавяданняў) пісаў. Бацька адказаў, што на філалагічны факультэт ісці не варта, бо там рыхтуюць выкладчыкаў літаратуры і мовы, і параіў стаць журналістам. Так я і зрабіў.

“Прайсці” атрымалася на платнае аддзяленне. Грошы ў бацькі былі толькі на тое, каб аплаціць першы курс, таму мне адразу давялося шукаць працу. Пажадана па будучай прафесіі.

Так, у 1995 годзе я трапіў у “Белорусскую деловую газету”, дзе даволі хутка ўзначаліў палітычны аддзел. Там у мяне з’явіліся першыя сапраўдныя сябры. Аднаго з якіх я ведаў яшчэ са школы і прывёў у “БДГ” сам. Калісьці ён займаўся вырабам мэблі і паспеў пабываць пад крымінальнай справай за “наводку” аднаго крадзяжу. Пасля вяселля і нараджэння дачкі сябар пайшоў працаваць у “Советскую Белоруссию”, і нашы кантакты абарваліся…

Добрая наступіла пара. Мне пашанцавала папрацаваць з Паўлам Шараметам. Гэта быў вельмі добры настаўнік, аднак вельмі строгі і нават суровы кіраўнік.

З другога курса на журфаку мяне перавялі на “бясплатнае”, і грошы, якія я зарабляў, можна было траціць на кнігі. Я купіў усяго Чэхава.

Факультэт журналістыкі скончыў фактычна з чырвоным дыпломам, і адразу паступіў (па размеркаванні) ва ўніверсітэцкую аспірантуру, займаўся там распрацоўкай тэмы віцебскай мастацкай школы.

Аддаў гэтай справе чатыры гады жыцця. Аднак абараніць сваю працу не здолеў. Ці то Марк Шагал быў непажаданым для таго часу, ці то нейкія мае палітычныя публікацыі і выказванні прыйшліся не да спадобы, аднак дату абароны дысертацыі не прызначылі. І гэта пры тым, што працу рэкамендавалі да абароны. Усё “павісла” на ўзроўні рэктара БДУ…

Пасля заканчэння ў 2003 годзе аспірантуры на тэме я паставіў “кропку” і тры гады ў гэтым плане нічога не рабіў — толькі чытаў розныя кніжкі пра віцебскіх мастакоў.

У 2006 годзе, праз знаёмства з Альмірай Усманавай і Андрэем Горных, атрымаў прапанову прыехаць у Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (ЕГУ) і пачаць з імі супрацу. У Вільні скончыў нешта накшталт падрыхтоўчых курсаў, кшталту аспірантуры ЕГУ, здаў усе патрэбныя іспыты і ў 2008 годзе абараніў-такі зробленую яшчэ ў Беларусі аспіранцкую працу ў Вільнюскай акадэміі мастацтваў. Я стаў першым доктарам навук ЕГУ.

Праз семестр атрымаў дацэнта. У 2010 годзе прапанавалі ўзначаліць дэпартамент (па-нашаму – факультэт), і тры семестры кіраваў Дэпартаментам сацыяльных і палітычных навук ЕГУ. Потым было рашэнне аб’яднаць яго з іншым і значна скараціць колькасць тых, хто чытае лекцыі. Стала зразумела, што адміністрацыйная пасада – не маё, і я напісаў адпаведную заяву.

Працаваў звычайным, шараговым выкладчыкам. Зараз тыдзень на месяц жыву ў Вільні.

У восені 2014 года атрымаў вельмі вялікую і вельмі прэстыжную прапанову ад Венскага інстытута гуманітарных навук дапісаць кніжку пра Марка Шагала ў Віцебску. Правёў у Вене тры месяцы, скончыў працу.

У лістападзе яе прэзентавалі ў Вене. Прыйшло вельмі шмат людзей. У тым ліку і са знакамітай галерэі “Альберціна”. На жаль, беларускамоўнага варыянта кнігі пакуль няма. Абіраем выдавецтва, таму што менавіта зараз з-за дэфіцыту фінансаў ЕГУ скарачае сваю выдавецкую праграму. Ёсць рызыка банальна не паспець… Манаграфія вельмі спецыфічная рэч, гэта не навукова-папулярная літаратура. Па сутнасці, прыступка да прафесарскага статусу.

Спадзяюся, што кадравыя пературбацыі ЕДУ дазволяць захаваць арыенціры на беларушчыну, бо сёння гэта адзіны і апошні прытулак для ўсіх навукоўцаў, якія звязаныя з беларускай тэмай і не могуць увайсці ў якую-небудзь дзяржаўную ВНУ. Асабіста ў мяне ёсць адчуванне, што выкладаць у БДУ мяне (пры сучаснай уладзе) не запросяць ніколі… Прычым, нават не ведаю чаму, бо сказаць, што я быў нейкім рэвалюцыянерам або высоўваўся ў кандыдаты ў прэзідэнты нельга, аднак на маім прозвішчы ляжыць нейкая пячатка палітычнай нядобранадзейнасці. Я ўмоўна ў “чорных спісах”. І такіх вельмі шмат. Ёсць выдатныя гісторыкі, філосафы, тэарэтыкі, якім проста больш няма куды пайсці. ЕГУ для нас – апошні прытулак. Пакуль мы там ёсць і працуем (нават з амерыканскім кіраўніцтвам), гэтая ВНУ, на мой погляд, па сутнасці з’яўляецца беларускім асяродкам, таму што дзе яшчэ, напрыклад, можна сустрэць Генадзя Сагановіча альбо Сяргея Харэўскага? Дарэчы, з апошнім мы сустракаемся выключна ў ЕГУ. Унікальная біяграфія ў чалавека!

Крыніца вандровак

Мабыць, гэта пачалося яшчэ ў дзяцінстве. Хто быў у Ашмянах, ведае, што там захаваліся руіны касцёла францысканцаў. Гэта мая ўлюбёная будыніна ў свеце. Мае вандроўкі, захапленне нейкай старажытнасцю, пачаліся канкрэтна там.

Той касцёл я злазіў увесь і кожны раз, калі прыязджаю ў Ашмяны (мінімум раз на год), іду туды, каб запэўніцца, што цудоўны будынак яшчэ стаіць. У ім зеўраюць велізарныя дзіркі — бальшавікі безвынікова спрабавалі ўзарваць. Ёсць маленькая сцежка, якая праз масток вядзе да гэтага касцёла, – проста казка!

А першае дарослае падарожжа адбылося тады, калі я яшчэ быў студэнтам. З сябрам Міцем мы вырашылі аўтаспынам паехаць у Санкт-Пецярбург. Гэта адно з самых вар’яцкіх падарожжаў, таму што, як толькі мы выйшлі на трасу, адчулі сваю непадрыхтаванасць да такіх вандровак.

Сакавік. Але мы былі вельмі лёгка апранутыя. На жаль, амаль адразу “злавілі” фуру, якая падвезла да беларуска-расейскай мяжы. Выйшлі і напоўніцу ўсё адчулі — мінус тры, снег. У Міці няма нават шапкі. Першая гадзіна ночы.

Пешшу мы прайшлі 60 кіламетраў да Смаленска. Былі там толькі ля шостай вечара… Ледзь выжылі…

Потым (ужо пасля вучобы) на доўгія травеньскія выхадныя я з’ездзіў у Арменію і зразумеў: гэта вельмі цікава і плённа. Праз такія падарожжы ўсведамляеш, што, не пабачыўшы свет, дагэтуль ты не цалкам разумеў сэнс некаторых базавых слоў. Накшталт дабра і зла, прыгажосці і галечы.

Пасля пачалася Азія. Пачалася з найгоршай краіны для пачаткоўца-падарожніка. Нікому не раю туды ехаць спачатку. Гэта — Індыя.

У Нью-Дэлі я ледзь не звар’яцеў ад першых уражанняў. Гэта горад для падрыхтаванага вандроўніка і вельмі складаны для “дзікага вандравання”. Нават калі ты едзеш ад турфірмы, то бок, як “пакетны турыст” з забраніраваным гатэлем, Нью-Дэлі такі mess, такі кірмаш розных рознасцяў, што галава пачынае кружыцца.

Памятаю свае першыя гадзіны. Калі ў пошуках гатэля я ішоў па вуліцы, то думаў, што трапіў у нейкі дрэнны квартал. Там не было не проста тратуараў, а ніякай розніцы паміж тым, дзе людзі ходзяць, дзе ездзяць матацыклы…

Ты ідзеш, а побач спяць людзі. Прычым не жабракі, а тыя, хто проста жыве на вуліцы. Бачыш нейкіх маладых мам, якія гуляюць з нейкімі “маленькімі малпамі”… Цалкам пакрытымі блохамі і пры гэтым вельмі шчаслівымі…

Становіцца страшна, бо ты разумееш асабістую неўтаймаванасць і неабсталяванасць. Разумееш, што гатэль, які ты замовіў праз інтэрнэт, літаральна знаходзіцца на звалцы. Ён аточаны горамі бруду. Праз гадзіну разумееш, што звалкай з’яўляецца ўвесь Нью-Дэлі, таму што такой канцэпцыі, як сметніца, там няма ўвогуле. І ніколі не было.

Некалі англічане паспрабавалі патлумачыць, што гэта такое, але безвынікова. Індусы, як і раней, кідаюць усё пад ногі.

Прусакі (у тым ліку і вялікія трапічныя), пацукі, геконы і г.д. – увесь час вакол цябе.

Хадзіць па горадзе страшна яшчэ таму, што ў любы момант цябе могуць абрабаваць. Любы (падкрэсліваю – любы), хто з табой загаворвае на вуліцах, з’яўляецца (як бы гэта мякчэй сказаць) крыху махляром. Калі ты высвятляеш па мапе, як прайсці да неабходнага аб’екта, і нехта бярэцца дапамагчы, ён гарантавана прывядзе ў іншае месца, у фірму, дзе цябе абавязкова падмануць.

Праз тыдзень у цябе наступае нервовы зрыў, яшчэ праз два тыдні ты атрымліваеш такое атручэнне, што думаеш – памру. А яшчэ праз тыдзень бачыш Гімалаі і разумееш, што нічога прыгажэйшага ў жыцці раней не бачыў і такіх прыгожых гор больш не пабачыш.

З Індыі пачаліся мае далёкія вандроўкі. Я спрабую мінімум раз на год, месяц праводзіць у нейкім падарожжы. Гэта вельмі добрая разрадка. Я амаль не ўжываю алкаголь, не палю тытунь, таму “дрэнную” энергію, якая назапашваецца ў арганізме, выганяю ў падарожжах. Вандроўкі ў гэтым сэнсе надзвычай карысная рэч.

Не буду “грузіць” колькасцю сваіх падарожжаў, а проста пералічу краіны Паўднёва-Усходняй Азіі, дзе я быў – Індыя, Малайзія, В’етнам, Інданезія, М’янма, Камбоджа.

У Еўропе (на гэты момант) я быў усюды, акрамя Ліхтэнштэйна і Партугаліі. Днямі прыехаў з Вільні, куды вярнуўся з вялікага падарожжа па Іспаніі. Праехаў фактычна ўсю Іспанію аўтаспынам. Альбо на рэгіянальных цягніках.

Гэта было вельмі крута, але і вельмі складана, таму што Іспанія – краіна, дзе сапраўдны культ вопраткі, дзе вопратка з’яўляецца не эстэтычнай, а этычнай катэгорыяй. Калі ты апрануты абы-як (як валацуга-вандроўнік), на цябе глядзяць надта дрэнна. Ты для іх – амаль што крымінальнік…

Спадзяюся, магчымасць павандраваць яшчэ будзе. Акрамя Егіпта, я пакуль не быў нідзе ў Афрыцы і не наведаў ніводную краіну Лацінскай Амерыкі, адпаведна для чаго планую вывучыць іспанскую мову. Сёння, акрамя беларускай, рускай моў, ведаю яшчэ англійскую і французскую, якую вывучыў за два гады.

Даволі часта ў мяне пытаюцца наконт грошай. Адкажу яшчэ раз – шмат іх не трэба. Чым іх менш, тым лепш, таму што іх адсутнасць вымушае цябе кантактаваць з людзьмі. А гэта самае каштоўнае ў любой вандроўцы.

У вандроўцы ні грошы, ні картка нічога не могуць гарантаваць. У той жа Індыі наяўнасць кэшу павышае верагоднасць, што цябе банальна абрабуюць, ты страціш усё, што маеш, і праз дзень станеш тым валацугам, якога цікавіць толькі самае простае – ежа і ложак.

Вандроўкі — вельмі важны складнік майго жыцця.

Калі шмат грошай, ты можаш замовіць праз інтэрнэт гатэль, сесці ў самалёт і прыляцець у любую патрэбную табе кропку свету. Калі грошай мала, гэта вымушае думаць, кантактаваць, чакаць, часам нават прасіць.

Фактычна любая вандроўка ў Паўднёвую Азію — гэта кошт квіткоў туды і назад. Напрыклад, у В’етнаме вячэра каштуе 2–3 даляры, а добры гатэль — 10 даляраў. У Індыі яшчэ меней, таму грошай асабліва не патрэбна, а той досвед, які ты атрымліваеш у замен, цябе кардынальна змяняе.

Будысты кажуць пра тое, што варта жыць “тут і цяпер”, што наш розум — гэта розум істот, якія ўвесь час шукаюць сабе праблем. Кошка, напрыклад, ніколі не думае, што здарыцца, калі гаспадар яе заўтра не пакорміць, а чалавеку гэта ўласціва. Асноўная наша задача думаць толькі пра дадзены момант, пра тое, што цябе атачае зараз. Любая вандроўка вяртае цябе на зямлю ў існы момант. У гэтым уся прыгажосць, бо ён заўсёды непаўторны.

Бывае, ты ідзеш па спякоце, з цяжкім плецаком за плячыма і не ведаеш, дзе будзеш сёння начаваць. Ідзеш 13 км да гатэля, дзе хутчэй за ўсё не будзе месцаў, бо ён пабудаваны на беразе мора.

Хочацца піць, а вады нідзе няма. Яе наўмысна не прадаюць. Толькі кактэйлі, кошт якіх складае дзённы бюджэт…

Жыць “тут і цяпер” — каштоўная рыса. Праз 3–5 дзён такой практыкі ты прывязваешся да новага ладу і крыху па-іншаму пачынаеш жыць. Гэта не праходзіць адразу. Ты вяртаешся ў Мінск, застаешся ваяром, які проста ідзе ў апошні шлях і пражывае кожны дзень, як апошні ў сваім жыцці. Дзеля гэтага варта вандраваць.

Час ад часу я пішу для сайта “Будзьма беларусамі!”. Але пераважна толькі пасля падарожжаў, бо так страчваецца нейкая навізна. Калі ты напішаш тэкст, то не зможаш потым так жа прыгожа расказаць пра гэта сябрам.

Шмат што залежыць і ад інтэрнэту. З М’янмы, напрыклад, я прыслаў для іх толькі два тэксты за цэлы месяц. Там не было сотавай сувязі, а галоўная старонка mail.ru “грузілася” больш за гадзіну. Увайсці ў сваю пошту так і не атрымалася — праз 30 хвілін у мяне лопнула цярпенне.

У вандроўках многія рэчы пачынаеш разумець глыбей. Той жа іслам, напрыклад. У Інданезіі, калі я дабраўся да маленькай выспы Тарнада і вельмі пасябраваў з адной мусульманскай сям’ёй, яны мне растлумачылі існую сутнасць ісламу. Да гэтага я вельмі шмат чытаў і нават у турэцкай Блакітнай мячэці меў працяглую размову з мясцовым муфціем, але ў Інданезіі ўсё зразумеў лепш.

Трэба не паводзіць сябе нахабна, умець паважаць іншых. У Егіпце вакхабіты так мне пачалі давяраць і так ацанілі маю цікавасць да ісламу, што на другі дзень знаёмства прапанавалі набыць аўтамат АК-47, а потым прывялі да суфійскага ведзьмака. І гэта пры тым, што суфізм – самая закрытая частка іх веры.

Усё залежыць ад чалавека. Калі ты нармальны, ніхто (акрамя “адмарозкаў”) калечыць цябе за рэлігійныя перакананні не будзе.

Не так даўно я задумаўся над тым, што ў вандроўках запомнілася больш за ўсё. Хутчэй за ўсё, гэта гук будысцкіх званочкаў у Леху. Як і самі Гімалаі, дарэчы, бо калі ты ляціш на вышыні 10 тысяч км і бачыш побач з самалётам вяршыні гор – гэта ЦУД! Калі я быў у М’янме, запомніўся ўзыход сонца над Мандалаем. Запомніўся Швідагон — самы вялікі будысцкі храм у свеце, што крыты ліставым золатам. Дзед, які мне ў індыйскім Чынгігары растлумачыў сутнасць чалавечай кармы. Не забуду кіроўцу лодкі ў в’етнамскім Хуяне. Калісьці ён быў будысцкім манахам і падрабязна расказаў мне пра сутнасць гэтай веры…

Спіс можна працягваць яшчэ доўга. Калі сёння азіраешся назад і ўсё пачынаеш аналізаваць, то разумееш, што жыццё атрымалася цікавым ужо да гэтага моманту, а колькі цікавага яшчэ чакае наперадзе..

Аднак, з іншага боку, ёсць адчуванне, што пабачыўшы так шмат, вельмі цяжка нечаму здзіўляцца. Адчуванне страты вастрыні ўспрымання. Здаецца, што яна згублена назаўсёды, і ты пачынаеш шукаць не столькі кропкі, якія цябе могуць уразіць, колькі таго сябе, які яшчэ можа гэтым уражвацца.

Самы запамінальны эпізод жыцця заўсёды залежыць ад той кропкі ў жыцці, з якой ты аглядаешся назад. У мяне было шмат дзівосаў пад час вандровак па Паўднёва-Усходняй Азіі, але зараз, падчас вяртання на радзіму пасля вельмі доўгай адсутнасці, прыгадваецца нешта, звязанае менавіта з Беларуссю. Першая паездка на ровары ў Зялёным Лузе, шапаткі сырадой, якім частавала бабуля, паўкрыжак, поўны ўюноў — дзівоснай палескай рыбкі, якую не каштаваў з дзяцінства.

Шляхам літаратуры

У 2008 годзе ў мяне здарылася адна гісторыя, якая натхніла напісаць пра каханне звычайнага (хоць і інтэлектуала) хлопца з дзяўчынай, якая набліжаная да вузкага колу людзей, што маюць усё. Гэткая прынцэса, “залатая моладзь”.

Я пачаў гісторыю распрацоўваць, атачаць яе падрабязнасцямі. Прычым, гэта было як нейкае насланне… Я ўвесь час пра гэта думаў і не мог спыніцца…

Я думаў пра тое, як цікава было напісаць раман пра каханне двух маладых людзей, расказанае праз пратаколы праслухоўкі КДБ.

У той момант працаваў намеснікам галоўнага рэдактара “Беларускай газеты”, якая тады была даволі лагодная да ўлады і нават не збіраўся нічога пісаць. Хадзіў з гэтым год, дакладней 10 месяцаў. Потым пачаў рабіць нататкі на маім мабільным тэлефоне, дзе ўсё вельмі проста. Запісаў некалькі дыялогаў паміж галоўнымі героямі і сам не заўважыў, як праз даволі кароткі час сеў і напісаў раман “Параноя”.

Тэкст даслаў свайму сябру Антону Кашнікаву, які толькі-толькі выдаўся ў вядомым расійскім выдавецтве АСТ. Той яго пераслаў рэдактару. Кніжку пагадзіліся выдаць. Яна выйшла.

І яе адразу забаранілі…

Дарэчы, як толькі яе знялі з продажу, мяне адразу пачалі папракаць, што такім чынам я нібыта піяру сваю кнігу. Гэта крыўдна, але самае сумнае, што асноўным маім пачуццём у той момант быў страх. Я не меў ніякага досведу супрацьстаяння дзяржаве і не хацеў гэтага.

Удакладню: кніжку выдалі ў Расіі, а забаранілі тут. Яна прадавалася ў гандлёвых кропках кшталту кніжнага рынку на ВДНГ. І прадавалася ВЕЛЬМІ няблага. Ёю нават гандляваў папулярны інтэрнэт-сайт OZ.BY.

Пасля забароны інтэрнэтчыкі напісалі такі радок: “Продажа этого товара больше не планируется”. Людзі, якія паспелі яе замовіць, пачалі пісаць у сеціве пра сваё абурэнне.

Словам, з “Паранояй” адбылася тыповая параноя…

З той пары я даволі працяглы час (два гады) нічога не пісаў, а ў 2001 годзе выдаў першы свой вялікі тэкст на беларускай мове, то бок раман “Студзёны вырай”.

Па наш дзень некаторыя гавораць, што гэта пакуль самая лепшая мая кніга… Магчыма…

Аднак самае цікавае ў тым, што тады я нават гаварыць па-беларуску не ўмеў. Задача напісаць раман на беларускай мове выглядала недасягальнай, але я гэта зрабіў.

Пасля быў “Сфагнум”, напісаны зноў па-расійску, таму што мне тады здавалася – напісаць раман пра “гопнікаў”, хлопцаў з мікрараёнаў немагчыма па вызначэнні. Што іх дыялогі будуць выглядаць ненатуральна. Але калі паэт Віталь Рыжкоў пераклаў гэта на беларускую мову, і яе выдалі ў “Логвінаве”, зразумеў — у нашым жыцці магчыма ўсё…

Год таму выйшла “Мова”. Кніга, якая была цалкам абазнанай. Калі яе рабіў, то больш не адчуваў нейкіх складанасцяў з беларускай мовай, а проста сеў і напісаў. Лілося так, як звычайна льецца з рускай мовай, і я адчуў, што “моўнага пытання” для мяне больш не існуе.

Зараз паўстала другое пытанне – пісаць па-руску альбо па-беларуску. Я – двухмоўны пісьменнік. Палова маіх тэкстаў напісана па-беларуску, палова — па-руску. Пры гэтым мне здаецца, што чалавек, які піша па-руску ў Беларусі, рускім ні разу не з’яўляецца. Не так даўно гэта зразумеў і ПЭН-Цэнтр, які ўвёў адмысловую прэмію для рускіх і беларускіх твораў.

Зацыклівацца на гэтым больш няма сэнсу. Усё, што я хацеў сказаць наконт беларускай мовы, я сказаў у кнізе “Мова”. Значна больш важна зразумець, як жывуць людзі. І чаму яны так жывуць.

Аднак вернемся да “Параноі”. У Расеі яе не забаранялі, але ўсе тамтэйшыя выдаўцы маюць вельмі вострае вуха. Хутка яны зразумелі, што я нейкі забаронены пісьменнік і стасавацца са мной не варта, таму што можна назаўсёды згубіць свае дамовы ў беларускіх выдавецтвах і друкарскіх дамах. Палова кніжак таго ж АСТ друкуецца ў “Беларускім Доме друку”.

Расейскі рынак у пэўным сэнсе для мяне закрыўся. А два–тры гады таму я і сам зразумеў, што больш не хачу туды сунуцца. Калі цябе друкуюць там, то для іх ты — хлопчык з правінцыі, які спрабуе рэалізавацца ў вялікай рускай культуры.

Мне ж здаецца, што наша задача палягае ў тым, каб падымаць, уздымаць і адраджаць менавіта культуру і літаратуру беларускую, якая пасля Быкава, Караткевіча, Адамовіча крыху “прасела” праз тое, што да яе няма цікаўнасці. Трэба вяртаць тое, што было здабытым і амаль згубленым. На рускім рынку я хачу прысутнічаць як замежнік, а не як суайчыннік-правінцыял.
Паралельна з гэтымі працэсамі адбывалася даволі актыўная “движуха” на Захадзе, таму што “Параною” набыло англамоўнае выдавецтва North Western University Press з Ілінойскага ўніверсітэта. Яе пераклала прафесар Карнуэльскага ўніверсітэта славістыкі, якая перакладала Пушкіна, Дастаеўскага, Чэхава, і мы атрымалі вельмі добрую крытыку.

Пра “Параною” напісалі ў New York Times Review of books. Як паведамілі мне выдаўцы, толькі 2 адсоткі кніг, якія выходзяць у Амерыцы, атрымліваюць хаця б адзін водгук у New York Times Review of books. У нас станоўчыя рэцэнзіі было дзве. Гэта вельмі вялікі поспех.

З мінулага года пачалася мая гісторыя ў Нямеччыне. Гісторыя, якая вельмі натхняе і нараджае шмат надзеяў, таму што гэта вельмі буйны рынак і таму што там людзі крыху іншыя. Калі ты ў Нямеччыне на чытанне збіраеш 100 чалавек, гэта значыць, што яны заўсёды будуць цікавіцца тваёй творчасцю і заўсёды будуць прыходзіць на творчыя сустрэчы.

Пачалося ўсё з таго, што выдавецтва “Voland und Quist” набыло правы на “Параною”. Пасля гэтага яны пачыталі “Сфагнум”, набылі правы і на яго. А літаральна месяца паўтара таму яны, пачуўшы пра “Мову”, набылі і яе. Цікава, што правы на апошнюю кнігу яны набылі без расійскіх і шведскіх пасярэднікаў, якія палічылі яе “надта спецыфічнай”.

Нямецкія выдаўцы вельмі апантаныя гэтай кніжкай. Яна запланавана на восень 2016 года. Спадзяюся на поспех. У выдавецкім бізнесе (менавіта ў мастацкай літаратуры) ёсць алгарытм, пра які ўсе кажуць: першая кніжка — звычайна “не страляе”, другую крыху заўважаюць, трэцяя — самае галоўнае. Мы вельмі моцна “выбухнулі” з “Паранояй”, якая ў Нямеччыне выйшла ў кастрычніку мінулага года. Пра яе напісалі ўсе тамтэйшыя буйныя медыя. У тым ліку і “Франкфуртэр альгемайне цайтунг” – асноўная газета для нямецкай літаратуры, таму што менавіта ў гэтым горадзе месціцца найбуйнейшы ў свеце кніжны кірмаш. Праз месяц пасля выхаду была дадрукоўка тыражу, што для першай кніжкі вельмі вялікі поспех.

Хаця пра поспех мне казаць зарана. Сапраўдны поспех гэта тое, што мы сёння бачым з творчасцю Святланы Алексіевіч.

Хутка выйдзе “Сфагнум”, бо няпісаным правілам выдаваць у год больш за адну кнігу рызыкоўна.

У Нямеччыне ў мяне ёсць шанец. Ёсць такое адчуванне, што нямецкі кніжны рынак не менш важны за беларускі, таму што беларусы гістарычна цікавяцца тымі, хто нечага дасягнуў за мяжой.

У красавіку я быў у літаратурным турнэ (другім па ліку) па Нямеччыне і Еўропе, якое зладзіў мой нямецкі выдавец. Сярод іншага быў маленькі нямецкі гарадок Райцвальд.

Хадзіў па вуліцах і раптам пазнаваў Ашмяны. Адзінае, што ёсць там, але няма ў Ашмянах – выхад да мора. Усё астатняе – амаль копія. У мяне дах “выбухаў”.

Высветлілася: там нарадзіўся вельмі дзіўны і цікавы мастак Гаспар Дэвід Фрыдрых, які быў рамантыкам і ўсё жыццё маляваў паўстаўшыя з мроі караблі-паруснікі.

Менавіта там я зразумеў, што такое пісьменніцкі драйв.

Ты прыязджаеш у горад, пра які ніколі нічога не чуў і нават не ведаў, што ён ёсць, прыходзіш на сустрэчу з чытачамі і бачыш — поўную залю. І гэта так КРУТА!

13.07.2015

Замест пасляслоўя

Пасля нашай размовы Віктар Марціновіч напісаў яшчэ два раманы “Мову” і “Возера радасці”. Адзін зрабіўся вельмі папулярным, а другі ён лічыць найбольш дасканалым. Абодва яшчэ раз гавораць пра талент аўтара. І пра тое, што я яшчэ раз ганаруся сваім земляком!

%d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-1 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-2

%d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-4 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-5 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-7 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-10 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-6 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-8 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-9 %d0%9c%d0%90%d0%a0%d0%a6%d0%86%d0%9d%d0%9e%d0%92%d0%86%d0%a7-11 %d0%bd%d0%b0%d0%b4%d0%bf%d1%96%d1%81