Тарас Анатоль

%d0%a2%d0%90%d0%a0%d0%90%d0%a1

З кнігі "Мазаіка жыцця"

 Як  да  неардынарнага чалавека, стаўленне да яго даволі неадназначнае… Таму я адразу хачу падкрэсліць, што не хачу займаць  нечый канктрэтны бок, мэта зусім іншая  —  з дапамогай самога Анатоля расказаць пра жыццё выдаўца, гісторыка і літаратара.

“Партызанскае” дзяцінства

“Я нарадзіўся 24 траўня 1944 года ў Нова-Беліцы, прыгарадзе Гомелю, дзе ў той момант знаходзіліся некалькі афіцэраў Беларускага штаба партызанскага руху, а з імі і мае бацькі.
Майму бацьку, старэйшаму лейтэнанту Чырвонай Арміі Яўхіму Тарасу было тады 34 гады, ён служыў у Беларускім штабе партызанскага руху начальнікам спецыяльнай групы. Бацька быў з вёскі Мядзвежына пад Менскам. Жыхары вёскі зямлю не аралі, займаліся рамёствамі. Яго бацька, а мой дзед Мікалай быў сталяр. Пасля вайны вёска зрабілася часткай Менска, цяпер ад яе засталася толькі назва вуліцы – Мядзвежынская.
Маёй маці Зінаідзе было 26 гадоў, яна з’яўлялася інструктарам ЦК камсамола БССР. Маці руская, з Варонежа. Яна ўзяла шлюб з маім бацькам на фронце ўвосень 1942 года.
У бацькі была першая жонка, Галіна Панцялеймава. Яна памерла ад заражэння крыві  ва ўзросце 28 гадоў. Засталіся дзеці – сын Валянцін, які пазней стаў вядомым літаратарам (ён памёр у лютым 2009 ) і дачка Таісія, якая даўно жыве ў Польшчы. 22 чэрвеня 1941 года бацька сышоў на вайну. Сваіх дзяцей ён убачыў няхутка: сына – улетку 1944-га, дачку – толькі ў 1959 годзе. Але гэта зусім іншая гісторыя, якой я не буду дакранацца.
Першыя чатыры гады майго жыцця прайшлі не ў Менску, а ў Гародні. Бацьку накіравалі сюды з заданнем ад ЦК КП(б)Б: як мага хутчэй наладзіць працу мясцовай друкарні і паставіць “на струмень” выданне прапагандысцкіх матэрыялаў – улётак, плакатаў, газет.
Памятаю, як хавалі ў Гародні салдатаў і афіцэраў войскаў НКУС, якія ваявалі з партызанамі Арміі Краёвай. Бацьку далі асабняк былога “пана”, мой пакой знаходзіўся на другім паверсе, адтуль праз акно я бачыў вуліцу, запоўненую натоўпамі народа, чырвоныя труны, накрытыя чырвонымі сцягамі з жалобнымі чорнымі стужкамі і бліскучыя трубы аркестра, які граў жалобныя маршы. Я не разумеў, што адбываецца, але гэтыя маршы раздзіралі мне душу, і я ў жаху хаваўся пад ложак ці ў куфар, каб не чуць страшнай музыкі. І вось што цікава. Праз усё жыццё мне прыйшлося бачыць шмат смерцяў і нябожчыкаў, стаўлюся да гэтага без эмоцый. А вось жалобная музыка, асабліва ў выкананні духавага аркестра, дагэтуль мяне прыгнятае. Такі моц дзіцячых уражанняў.
Але ў цэлым дзяцінства і юнацтва да заканчэння школы памятаю дрэнна, толькі нейкія асобныя эпізоды. Вось мой старэйшы брат Валянцін добра памятаў усё сваё жыццё з дзяцінства. Менавіта гэта дазволіла яму напісаць выдатную кнігу “На высьпе успамінаў”. Мая жонка памятае ўсё наша сумеснае жыццё, усе ягоныя эпізоды, аж да таго, хто калі ў што быў апрануты і чым частавалі госцяў. Я ж амаль нічога гэтага не памятаю. Таму мемуар ніколі не напішу.

Мяцежнае юнацтва
У Менск сям’я вярнулася ўлетку 1948 года (яшчэ ў 46-м бацька зняў пагоны). Тры гады жылі то ў бараках, то ў кагосьці здымалі пакой. А ў 1951-ім. бацька атрымаў кватэру ад друкарні імя Сталіна, дзе ён у той момант працаваў мастаком-афарміцелем.
У тым жа годзе мяне аддалі ў школу № 31. Яе будынак захаваўся, зараз тут знаходзіцца суд Савецкага раёна Менска. Дарэчы, з 1950 года і дагэтуль я жыву ў адным і тым жа мікрараёне горада.
Навучанне было на рускай мове, але мы вывучалі таксама беларускую мову і літаратуру. Дзіўна тое, што па беларускай мове і літаратуры я заўсёды атрымліваў “пяцёркі”, а па рускай мове і літаратуры “траякі”, хоць дома ўсё размаўлялі толькі па-расейску.
Вучыўся дрэнна па ўсіх прадметах, акрамя беларускай мовы і літаратуры, гісторыі і геаграфіі. Нават “заваліў” выпускны іспыт па матэматыцы. Алгебру ніколі не разумеў – у адрозненне ад геаметрыі. Звычайна мяне ратавала суседка па парце, Галя Караткевіч, выдатніца вучобы, дачка дырэктара нашай школы. На ўсіх кантрольных яна паспявала вырашыць і свой, і мой варыянты. Мне перанеслі іспыт на восень. Я б яго не здаў, але бацька пайшоў у апошнія дні жніўня ў школу і “пераканаў” настаўніка матэматыкі паставіць “траяк”. Бацька быў чалавек “круты”, да таго ж прайшоў фронт у самы цяжкі час. Думаю, што настаўніка Левіна ён напалохаў да паўсмерці.
Атэстат атрымаў з сярэднім балам 3,3. Ужо быў верасень. Трэба было ўладкоўвацца на працу. У галаве круцілася шмат розных ілюзій і фантазій. Рэальнага жыцця я зусім не ведаў.
Справа ў тым, што па мерках таго часу ўзровень жыцця нашай сям’і быў нашмат вышэй сярэдняга. Бацька добра зарабляў (яго грамадзянская прафесія мастак-графік), маці з 1955 больш 25 гадоў запар займала пасаду навуковага сакратара ва Ўсесаюзным інстытуце меліярацыі і водных праблем. Натуральна, яго супрацоўнікі мелі заробак па 1-й катэгорыі, а не па 3-й, як у большасці іншых навукова-даследчых інстытутаў БССР.
Таму я і малодшыя браты заўсёды мелі цацкі і цукеркі, добрую адзёжу і абутак, кнігі і ровары, гадзіннікі, квіткі ў кіно, у цырк, адпачынак з бацькам ці з маці на возеры Нарач, ці ў Юрмале пад Рыгай. Толькі ў войску я са здзіўленнем даведаўся, што шмат якія хлопцы да вайсковай службы ніколі не былі сытыя, іншыя наогул галадалі! Пра існаванне курортаў яны нават не здагадваліся.
Дык вось, знаходзячыся думкамі ў нерэальным свеце, я не прыдумаў нічога лепш, як уладкавацца на кінастудыю “Беларусьфільм”, у цэх асвятлення, дзе працаваў з сапраўдным пражэктарам. Добра памятаю, што на першы ў жыцці заробак купіў падарунак маме – прыгожую хустку з вапны. Мама нават заплакала, калі я паднес ёй кветкі і скрынку. Але доўга на кінастудыі не затрымаўся. Паўдзельнічаў у здымках усяго аднаго фільма і звольніўся. Да восені наступнага года папрацаваў слесарам на двух заводах.
Бацькі выхаваннем дзяцей не займаліся. Ім не было часу. І дзякуй Богу! А то мая маці была прававерная камуністка. Ды і бацька ў гэтым сэнсе недалёка ад яе сышоў, хоць партбілета не меў. Маглі бы і мне галаву задурыць. А так я кніжкі чытаў абсалютна бескантрольна. Шмат розных, на рускай мове і на беларускай. Ад Янкі Маўра да Аляксея Талстога, ад Янкі Купалы да Фрыдрыха Ніцшэ, ад Фрыдрыха Энгельса да Міхаіла Арцыбашава і Васіля Розанава (было ў нас шмат дарэвалюцыйных выданняў).
Між тым раён, дзе жыла наша сям’я (так званы Сельгаспасёлок) лічыўся тады “бандыцкім”. Даводзілася браць удзел у бойках, папойках і іншых “забаўках” аднагодкаў, пра якія цяпер лепш не ўспамінаць. Але галоўнае, праз увесь час займаўся спортам, тады амаль усе падлеткі і юнакі практыкаваліся з гантэлямі, бегалі на лыжах, асвойвалі прыёмы барацьбы і бокса, вучыліся валодаць нажом…
Асабліва я захапляўся веласіпедным спортам, з 15 да 18 гадоў выканаў нарматывы 1-го спартовага разраду. А ўзімку шмат бегаў на лыжах. І вось праз год пасля школы паступіў у Інстытут фізкультуры, на педагагічны факультэт, які рыхтаваў настаўнікаў фізічнай падрыхтоўкі для школ. Але звычка вырашаць спрэчкі на кулаках падклала свінню. За ўдзел у жорсткай групавой бойцы патрапіў пад арышт і быў адлічаны з інстытута ў самым канцы першага курсу, калі ўжо пачалася летняя сесія.
Лета 1963 г. правёў збольшага на пляжы “менскага мора”, а ў снежні пайшоў у войска. Тры гады тэрміновай службы сталі школай жыцця і ў прамым, і ў пераносным сэнсе. Дарэчы, вельмі спатрэбіўся досвед вулічных пабоішчаў і панажоўшчыны. Я з самага пачатку службы нікому не дазваляў “наязджаць” на мяне і пасля таго як дваіх чалавек ледзь не адправіў на той свет, заняў годнае месца ў няпісанай табелі пра рангі нашага батальёна спецыяльнага прызначэння.
Шмат за што я ўдзячны войску. Там я ўбачыў жыццё з выварату, гэткім, якое яно ёсць насамрэч, навучыўся разбірацца ў людзях. І яшчэ асвоіў некалькі прафесій, як ваенных, так і мірных.
У 1966 годзе прыйшоў канец службе. З дэмабілізацыяй злучаны пацешны эпізод. Салдатаў адпраўлялі па хатах камандамі ў некалькі дзясяткаў чалавек. Пачыналі заўсёды з тых, хто жыў у самых далёкіх рэгіёнах СССР, для Беларускай ваеннай акругі гэта былі Далёкі Ўсход і Сібір. Першыя “дзембелі” ад’язджалі 8 лістапада. А “тутэйшых” павінны былі адпусціць толькі ў самым канцы снежня. Думка пра тое, што мае сябры будуць ужо паўтара месяца “шпацыраваць”, а мне ўсё яшчэ трэба насіць форму, моцна засмучала.
Тады я прыдумаў хітрык: залучыўся на працу ў Маскву і з’ехаў у “белакаменную” 22 лістапада, больш чым на месяц раней планавага тэрміна. Натуральна, працаваць у Маскве я не збіраўся. Як толькі нас прывезлі ў аўтобусе з вакзала ў будтрэст і сталі выдаваць дакументы, я сказаў супрацоўніцы аддзела кадраў, што раздумаўся. Куды ж ты дзенешся? – здзіўлена спытала яна. Паеду дахаты, у Менск, – адказаў я. – Ну, Менск выдатны горад, – заўважыла гэтая жанчына і працягнула мне ваенны білет. Я выйшаў на вуліцу, дабраўся да бліжэйшай станцыі мятро, прыехаў на Беларускі вакзал, купіў квіток на першы падыходны цягнік і наступным днём быў ужо сярод родных.
Пагуляўшы тры тыдні, уладкаваўся бетоншчыкам у будтрэст, будаваў адзін з карпусоў завода імя Арджанікідзэ, побач з Камароўскім рынкам. Зарабляў характарыстыку для паступлення ў ВНУ. Але ўвесну палаяўся з прарабам і звольніўся. Тады маці аформіла мяне землякопам у эксперыментальную гаспадарку “Балотная станцыя”, якая ўваходзіла ў склад яе інстытута, цяпер тут знаходзіцца ўніверсам “Прэстан”. Цэлымі днямі капаў і веяў глебу для цяпліц. Акрамя таго, давялося дзён дзесяць араць зямлю плугам. Успомніўшы Льва Талстога, я хадзіў за канём басанож па раллі. Плуг трэба дужа трымаць аберуч, таму праца была цяжкая, але мне вельмі спадабалася. Ад узаранай зямлі ішоў дзіўны пах, нават трохі кружылася галава.
У красавіку 1967 г. я паехаў на тыдзень у Ленінград, дзе жыў адзін з вучняў бацькі, мастак Віктар Бундзін. То быў ужо не першы мой візіт да гэтага добрага чалавека, выдатнага жывапісца і графіка (нажаль, ён памёр 13 гадоў таму). Правёў тыдзень у горадзе на Няве, галоўным чынам хадзіў па музеях. А вось па дарозе дахаты ледзь не адправіўся на той свет. Я вяртаўся ў Менск на чатырохматорным Ан-10, набітым пасажырамі як бочка рыбай. Дзесьці ўжо над Беларуссю раптам адзін за адным спыніліся тры маторы. І самалёт стаў правальвацца. Літаральна за хвіліну з вышыні 6500 метраў, з-за аблокаў, ён спікіраваў на вышыню птушынага палёту.
Памятаю, як жудасна крычалі жанчыны, якія звар’яцелі ад страху. Гледзячы на іх, лямантавалі дзеці. Мужчыны сядзелі ў нейкім слупняку. У мяне ў галаве круцілася толькі адна думка: вось і скончылася жыццё, не паспеўшы як след пачацца. Вось і ўсё. Бедная матуля, як яна будзе плакаць. Але нейкім цудам пілотам атрымалася запусціць яшчэ адзін матор на іншым крыле. І вось на вышыні брыючага палёту мы сто з лішнім кіламетраў паўзлі да Менска, увесь час чакаючы катастрофы. Аднак Бог нас прабачыў і памілаваў! Шчасна селі. Што тады пачалося ў самалёце! Людзі скакалі, крычалі, абдымаліся, цалаваліся, зацалавалі пілотаў ад галавы да кончыкаў пальцаў.
Калі я выйшаў вонкі, ішоў дробны дождж. Але ў душы было адчуванне неверагоднага шчасця! Кажучы мовай псіхалогіі, у той момант я знаходзіўся ў стане трансу. Гэта я разумею зараз, валодаючы адпаведнымі ведамі.
Усё вакол свяцілася (у прамым сэнсе слова!), і людзі, і будынкі, і самалёты на аэрадроме, нават ад мокрага асфальта зыходзіла нейкае незямное святло. Жыццё адчувалася не толькі розумам, але і ўсім целам, яно была неверагодна выдатнае ў кожнай драбнюткай дэталі, а дождж здаваўся ласкавым пагладжваннем па галаве! На выйсці з будынка аэрапорта я сустрэўся поглядам з нейкім хлопцам з таго ж самалёта і мы моўчкі падняліся на другі паверх, у рэстаран. Выпілі там па бутэльцы гарэлкі кожны, амаль без закускі, але хмеля не было ні ў адным воку. Вось што значыць трансавы стан! Нічога мацнейшага я за свае 70 з лішнім гадоў не выпрабаваў, хоць прыгод у маім жыцці хапала. Але пра прыгоды лепш не ўспамінаць…
Улетку таго ж 1967 г. падаў дакументы на гістарычны факультэт Белдзяржуніверсітэта, на філасофскае аддзяленне. Мяне цікавілі і гісторыя, і філасофія, але філасофія больш, я нават спрабаваў вывучаць індыйскую веданту, хоць абсалютна нічога ў ёй не разумеў. Начытаўшыся дарэвалюцыйных кніг пра ёгаў, я думаў, што індусы валодаюць усёй мудрасцю свету. Увогуле, не так ужо і далёка ад праўды, але для таго, каб па-сапраўднаму зразумець гэта, спатрэбілася пражыць некалькі дзесяцігоддзяў.
Яшчэ адным аргументам на карысць гістфака паслужыла адсутнасць уступнага іспыту па матэматыцы. Іспыты здаў добра, плюс да таго вайсковы стаж, плюс запіс у графе сацыяльнае становішча – “рабочы”. Мяне прынялі без праблем. Пачаліся заняткі, і тут я пазнаў, што трэба цэлы год вывучаць вышэйшую матэматыку, а потым яшчэ і матэматычную логіку. Гэта быў, як кажуць, удар пад дых. Але абыйшлося. Выкладчык матэматыкі (забыўся яго прозвішча) быў стары дзівак, які часцяком смяшыў нас. Напрыклад, круглы год хадзіў у адным і тым жа гарнітуры сіняга колеру, пашытым, верагодна, гадоў дваццаць, калі не трыццаць назад. Гарнітур боўтаўся як ануча на яго худым целе. Ён любіў распавядаць анекдоты, сэнсу якіх ніхто, акрамя яго самога, не разумеў.
Вучыўся я з задавальненнем і на выдатна (калі не лічыць тройку па матэматыцы на першым курсе), заняткаў не прапускаў, а паралельна шмат чытаў. Філасофскую літаратуру, псіхалагічную, гістарычную, па прыродазнаўчых навуках. У дадатак хадзіў на лекцыі па фізіцы на фізфак. Энергіі ў мяне было з вагон, на ўсё хапала, хоць спаў не больш за 5—6 гадзін.
Цяпер розныя зласліўцы папракаюць мяне тым, што я пішу кнігі па гісторыі, а гістарычнай адукацыі не маю. Няпраўда. Я вучыўся ў такога зубра як Лаўрын Абэцэдарскі. З ім злучаны пацешны выпадак. Я сядзеў на яго лекцыі і чытаў кнігу Леніна “Матэрыялізм і эмпірыякрытыцызм”. Не таму, што захапляўся Ленінам, проста на наступнай “пары” быў семінар, я да яго рыхтаваўся. Абэцэдарскі падкраўся, схапіў кнігу. Ужо адкрыў рот і жадаў сказаць штосьці гнеўнае, але своечасова спахапіўся… Ленін… Святая персона. Усё з цікавасцю чакалі, што ж ён скажа. У выніку Абэцэдарскі прамовіў: “Я вельмі-вельмі паважаю аўтара гэтай кнігі. Але на маіх лекцыях усёткі трэба слухаць мяне. Выйдзіце за дзверы”.
Шмат чуўшы пра яго бурны нораў, думаў, што іспыт яму па гісторыі Беларусі мне цяпер не здаць. Нічога падобнага. Здаў з першага заходу на пяць балаў. А ён мяне запомніў. Кажа на іспыце, “гэта вы Леніна на маёй лекцыі чыталі”. Аднак шкодзіць не стаў. Магчыма, яго здзівіла тое, што студэнт не дэтэктыў чытаў, а Леніна. Дарэчы кажучы, свае лекцыі ён выкладаў вельмі цікава.
Акрамя Абэцэдарскага, былі і іншыя выкладчыкі гістарычных прадметаў: Пётра Савачкін, дэкан факультэта; Аляксандр Ігнаценка, намеснік дэкана (ён быў аднавокі, студэнты казалі пра яго “Цыклоп”); Іраіда Царук (дачка знакамітага “чырвонага” тэрарыста Прытыцкага), яшчэ хтосьці, чыіх прозвішчаў ужо не памятаю. Вядома, усе яны стаялі на пазіцыях афіцыйнай савецкай гістарыяграфіі. Досыць прывесці назвы іх кніг: “У адзінай сям’і савецкіх народаў” (Царук), “Барацьба беларускага народа за ўз’яднанне з Расіяй” (Ігнаценка), “Барацьба ўкраінскага і беларускага народаў за аб’яднанне з Расіяй у сярэдзіне XVII стагоддзя” (Абэцэдарскі).
Між тым ужо тады да савецкай ідэалогіі я ставіўся крытычна. З аднаго боку, армейская служба адкрыла мне вочы на сумную праўду жыцця, з іншага – на мяне аказвалі велізарны ўплыў зносіны са старэйшым братам Валянцінам і яго сябрамі (а гэта такія вядомыя людзі як Алесь Адамовіч, Мікалай Крукоўскі, Алег Сурскі, Вячаслаў Сцёпин, Навум Кіслік, Міхась Стральцоў і з дзясятак іншых, гэтак жа разумных і таленавітых). Вядома, у іх дыскусіях я не ўдзельнічаў, але нібы губка ўбіраў розныя думкі. А ўсе гэтыя творчыя людзі да савецкай улады ставіліся вельмі скептычна.
Ва ўзросце 28 гадоў я скончыў універсітэт. Абараніў дыплом на тэму “Рэлігійны экзістэнцыялізм Сёрэна К’еркегора” (гэта дацкі філосаф з XIX стагоддзя) і на “выдатна” здаў іспыт па “галоўным прадмеце” – марксісцка-ленінскай філасофіі. Старшынёй дзяржаўнай камісіі быў загадчык катэдры філасофіі з Вышэйшай партыйнай школы пры ЦК КПБ, па прозвішчы Марозаў. Ён прапанаваў мне працу на сваёй кафедры. Але я сказаў яму, што не з’яўляюся чальцом партыі. “Вельмі шкада, калі ўступіце, вазьму вас у кожны момант”.
Я падзякаваў, толькі добра ведаў, што ў партыю ўступаць не буду. Мне ўжо прапанавалі гэта ў войску, а потым падчас вучобы (маці знаёмай студэнткі была сакратарка райкама і вырашыла дапамагчы мне з будучай кар’ерай). Як гэта ні дзіўным здасца некаторым чытачам, ні пра якую кар’еру я ніколі не думаў. Мне гэта было нецікава заўсёды. Вось тут адно з галоўных маіх адрозненняў ад “маўклівай большасці”. Добра вядома, што вельмі шмат беларусаў з дыпломамі, асабліва тыя, хто з вёскі, мараць менавіта пра кар’еру. Каб стаць хоць бы дробным, але начальнікам. Мабыць, я нетыповы беларус.
З юнацтва ў маёй галаве сядзіць вычытаная ў кагосьці думка, што большасць заўсёды няправа. І ў мяне ніколі не было нагоды, каб адмовіцца ад гэтай думкі. Гісторыю робяць не масы. Гэта хлусня дагматыкаў-марксістаў. Гісторыю робіць думаючая меншасць. Толькі не трэба лічыць, што прадстаўнікі думаючай меншасці і ўладарныя групоўкі адно і тое ж. Жыццё нашмат складаней, і прагрэс ніколі не рухаецца па прамой лініі. Ды і не ведае ніхто, што такое прагрэс. Асабіста я перакананы, што змяняецца толькі тэхніка. Самі ж людзі цяпер такія ж, як і тысячы гадоў назад. Вось жыў у трэцім стагоддзі да нашай эры грэк па імі Тэафраст. Захавалася яго кніга “Характары”. Калі ў ёй замяніць тарчы, нажы, свечкі, аслоў на айфоны, міксеры, электрычныя лямпы, аўтамабілі, то ўсё астатняе не мае патрэбу ў карэкцыі. Тыя ж матывы ўчынкаў, той жа дыяпазон – ад высакароднасці да ганебнасці, ад вернасці да здрады, ад кахання да нянавісці…
Багацця я не нажыў, але да гэтага ніколі і не імкнуўся, таму што заўсёды памятаю пра смерць. Смешна глядзець на большасць людзей. Яны жывуць так, нібыта ніколі не памруць. Насамрэч жыццё вельмі кароткае, і наперадзе толькі магіла. А на той свет нічога не возьмеш. Гэта думка не замінае мне жыць, наадварот, дапамагае вастрэй адчуваць жыццё…
Па атрыманні дыплома трэба было два гады працаваць у Інстытуце філасофіі і права АН БССР старэйшым лабарантам. Такую перспектыву я ўспрыняў як абразу, нягледзячы на тое, што прыкладна гэтак жа размеркавалі ўсіх. Як гэта – лабарант?! Для чаго я вучыўся пяць гадоў?! Дамогся адмацавання.
І тут высвятлілася, што мой дыплом з запісам “выкладчык філасофіі і грамадазнаўства” не катыруецца на “біржы працы”. Чатыры месяцы я бадзяўся ў пошуках, пакуль старэйшы брат Валянцін не папрасіў вядомага літаратуразнаўца, паэта, доктара філалагічных навук Васіля Івашына ўзяць мяне ў Інстытут педагогікі Міністэрства асветы БССР, які той узначальваў. У гэтым інстытуце я працаваў са снежня 1972 па ліпень 1988.
За гэтыя 16 з паловай гадоў стаў кандыдатам навук, атрымаў званне старэйшага навуковага супрацоўніка, але галоўнае – навучыўся пісаць. Я апублікаваў некалькі дзясяткаў артыкулаў і тэзаў па розных праблемах педагогікі і псіхалогіі ў газетах, часопісах, навуковых зборніках, а таксама выдаў тры невялікія кнігі. Па мерках таго часу гэта было вельмі добра. Без сумневу, справа дайшла б да абароны доктарскай дысертацыі, але ўжо пачалася гарбачоўская перабудова, якая ў Закаўказзі і Сярэдняй Азіі хутка трансфармавалася ў перастрэлку. Успомніце Сумгаіт, Баку, Карабах, Абхазію, разню ў Ферганскай даліне і яшчэ больш жудасную разню ў Таджыкістане…
Наўскач скакала інфляцыя, а мне трэба было ўтрымоўваць дваіх дзяцей. Я кінуў НДІ педагогікі і стварыў сваю фірму – Лабараторыю кіраўнічага і псіхалагічнага кансультавання (Лаб. УПИК). А гэта лабараторыя, у сваю чаргу, стала часткай “хітрай” арганізацыі пад назвай Сігнум – Усесаюзны цэнтр перспектыўных даследаванняў і распрацовак. Мы прадавалі інтэлектуальны прадукт. Ніякай маёмасці ў нас не было, нават персанальных кампутараў, якія толькі пачыналі з’яўляцца ва ўжытку. Добра памятаю той дзень, калі наша маленькая група (тры чалавекі разам са мной) атрымала першыя грошы за выкананую працу. Пасля ўсіх абавязковых адлічэнняў кожнаму дасталася па 450 рублёў. І гэта за два тыдні працы, пры сярэдняй зарплаце ў краіне 150 рублёў на месяц!
Далей было яшчэ лепш. Я ездзіў па рэспубліцы і складаў дамовы з прадпрыемствамі, галоўным чынам – ваенна-прамысловага комплексу. Наступіў дзіўны час. Упершыню ў жыцці можна было глядзець на левы бок разнастайных прэйскурантаў (“што”), не зважаючы на правы бок (“колькі”). Але ўсё добрае хутка канчаецца. Грымнула лета 1991 году. ВПК разваліўся, вайскоўцы перасталі плаціць, уся абаронка сышла ў стромкае піке.
Ізноў прыйшлося шукаць працу. І ў гэтых пошуках я зусім нечакана для сябе стаў рэдактарам часопіса.

 Літаратурная творчасць
Усё пачалося з таго, што ўвосень 1991 г. маскоўскі знаёмец, доктар філасофскіх навук Давыд Дуброўскі прапанаваў мне разам з ім выдаваць у якім-небудзь менскім выдавецтве часопіс, прысвечаны спартова-баявым адзінаборствам.
Распавядаць аб усіх перыпетыях, злучаных з гэтым праектам – доўга, таму скажу сцісла. За выданне часопіса (ён зваўся “Кэмпо”) узялося выдавецтва “Эрыдан” (даўно не існае), а я стаў галоўным рэдактарам. І яшчэ два словы пра Дуброўскага. Цяпер яму 89 гадоў, а яго малодшай дочцы – 9, ён трэніруе групу каратэ, малюе і прадае карціны ў стылі абстракцыянізму. Такі вось чалавек, прызнаны адным з вядучых адмыслоўцаў свету па праблемах чалавечай свядомасці і яе фармалізацыі ў кібернетыцы.
Ужо тады я сустрэўся з праблемай, якая пераследвае мяне дагэтуль. Хутка высвятлілася, што рэальных аўтараў (у кожным жанры, па кожнай тэме) у Менску раз-два, і аблічыўся. Калі проста пагаварыць пра што-небудзь – такіх людзей “мора”, а вось напісаць нешта разумнае – нуль цэлых, пяць дзясятых адсотка. Прыйшлося мне самому пісаць амаль усе артыкулы для часопіса, пад сваім імем і пад самымі рознымі псеўданімамі.
Урэшце рэшт ўладальнік “Эрыдана” Аляксандр Патупа вырашыў заняцца палітыкай і спыніў фінансаваць усе свае перыядычныя выданні, у тым ліку “Кэмпо”. Стаў я шукаць новых фундатараў. Гэта атрымалася. За восем гадоў выдаў 40 нумароў часопіса. Апублікаваў у іх гэтулькі матэрыялаў, што потым на падставе сваіх артыкулаў стварыў больш за 30 кніг у жанры “проза і паэзія мардабою”.
Вось так пачыналася маё пісьменніцтва. Спачатку проста вучыўся, калі складаў тэксты псіхолага-педагагічнай тэматыкі. Потым, не спыняючы гэтага занятку, перанёс акцэнт на спартова-прыкладны “жанр”.
Тут трэба растлумачыць, што 40 гадоў жыцця (з 15 да 55) я практыкаваў розныя адзінаборствы. Акрамя таго, трэніраваў іншых людзей, прымаў удзел у паўпадпольных “баях без правіл” і ў “баях па правілах” (за грашовы прыз, натуральна) і г.д. Але гэта асобная вялікая тэма, не бачу сэнсу адцягвацца на яе. Тым больш, што некаторыя зласлівыя крытыкі (напрыклад, Сяргей Ваганаў) сцвярджаюць, што “Анатолю Тарасу даўно мазгі адбілі”. Ціква было б запытаць у іх, чаму яны не кажуць тое ж самае пра В.В. Пуціна, які аддаў паўжыцця заняткам дзюдо?! Ужо як яго шпурлялі на падлогу, у тым ліку галавой. Чаму такая выбіральнасць?
Потым я паступова “пераключыўся” на літаратуру ваенна-прыкладнага і ваенна-гістарычнага характару, напісаў сваіх ці адрэгаваў чужых больш за 200 кніг гэтай тэматыкі. І, нарэшце, на пшык з’ехаў, гэта значыць, заняўся беларускай гісторыяй. Пра гэта – далей.
Я ведаю, што на працягу 20 апошніх гадоў праз свае кнігі стаў даволі вядомым чалавекам. Хто толькі не піша пра мяне ў інтэрнэце. Адны хваляць, нават захапляюцца, аднак такіх меншасць. Асноўная маса аўтараў разнастайных “постаў”, “разважанняў”, рэцэнзій на розныя лады схіляе маю персону, распаўсюджвае пра мяне ўсялякія выдумкі, ад бяскрыўдных да злосных палітычных абвінавачванняў.
Вось, да прыкладу, новы сакратар Рады бяспекі Станіслаў Зась абвінаваціў мяне ў “нянавісці да беларускага народа”, а таксама ў “гераізацыі нацысцкіх злачынцаў”. Маўляў, бацька служыў у штабу партызанскага руху, “а сын публічна заве партызан злачынцамі”. Яшчэ ён сказаў, што Анатоля Тараса і шавіністычны расійскі сайт (здаецца, “Спадарожнік і пагром”, асабіста я пра такі сайт ніколі не чуў) аб’ядноўвае “генераванне нянавісці да кіраўніцтва краіны і асабіста да кіраўніка дзяржавы”.
Не ведаю, на падставе чаго ён зрабіў гэткія высновы. Ужо калі мае кнігі “Войны Маскоўскай Русі з Вялікім Княствам Літоўскім і Рэччу Паспалітай”, “Гісторыя імперскіх адносін: Беларусы і рускія”, “Грунвальд, 15 ліпеня 1410 году”, “1812 год – трагедыя Беларусі”, “Орша, 8 верасня 1514 году”, “Кароткі курс гісторыі Беларусі” не “прабеларускія”, то чые? Хай бы назваў у якасці прыкладу колькіх аўтараў.
А з іншага боку, “сьвядомая” публіка ўвесь час вінаваціць мяне ў тым, быццам бы я – перакананы лукашыст (некаторыя нават пішуць – “таемны дараднік Лукашэнкі”), да таго ж “агент крывавай беларускай гэбні”, адначасова агент расійскага ФСБ і ў дадатак да ўсяго выкляты русіфікатар.
І раптам генерал высоўвае такія абвінавачванні. Думаю, што ён, як і іншыя суровыя крытыкі абапал, не чытаў ніводнай маёй кнігі. Што ж тычыцца партызанскіх злачынстваў, то хай бы гэты службовец высокага рангу пагартаў архіўныя дакументы – рапарты і зводкі “асабістаў”, якія былі амаль ва ўсіх атрадах. Там такое напісана, што валасы ўстаюць дубка.
Але я адцягнуўся. А жадаў сказаць тое, што менавіта літаратурная творчасць прынесла мне вядомасць. На сёння я аўтар ці складальнік-суаўтар больш за 130 кніг рознай тэматыкі. Дакладнай лічбы сам не ведаю. Да кніг трэба дадаць мноства апублікаваных артыкулаў, прадмоў, рэцэнзій і іншых матэрыялаў. Думаю, што агульны лік “кароткіх” тэкстаў (не кніг) ужо перавысіў лічбу 350. Дарэчы кажучы, у мяне паўтара дзясятка псеўданімаў, так што пошук у Інтэрнэце на прозвішча А. Тарас дае ў лепшым выпадку толькі траціну таго, што я нарабіў.
Адказваючы на зададзенае пытанне – “калі і чаму вы вырашылі стаць пісьменнікам?” – магу сказаць, што нічога такога я не вырашаў. Усё сама сабой атрымалася. А першая кніга засталася ў смузе далёкага мінулага. Вось што я добра памятаю, дык гэта тое, як і чаму заняўся беларускай гісторыяй.
Усё пачалося з таго, што ўвесну 2003 г. адзін маскоўскі аўтар (яго прозвішча Шырокарад) даслаў у выдавецтва “Харвест”, дзе я на працягу дзесяці гадоў займаў пасаду галоўнага рэдактара, кнігу пра расейска-польскія войны за тысячагоддзе, калі лічыць ад старажытнага Кіева. Цяпер ён наўрад бы вёў адлік ад кіеўскіх князёў, але ж тады майданам і Крымам яшчэ не пахла. Стаў я чытаць гэтую кнігу і бачу, што хоць аўтар – перакананы вялікарускі шавініст, а да Польшчы ставіцца з лютай нянавісцю, нават з пазіцый Абэцэдарскага ўзнікае маса пытанняў да яго.
Палез я тады ў энцыклапедыі, пачаў гартаць навуковыя манаграфіі, кансультаваўся ў некаторых аўтарытэтаў (напрыклад, у прафесара А.П. Грыцкевіча). Неўзабаве зразумеў, што маскоўскі пісака нашай гісторыі абсалютна не ведае, большасць яго разваг нічым не абгрунтавана, а нашы продкі-ліцвіны для яго пагалоўна “палякі”. Тыповы прыклад – “польскі ротмістр Восіп Будзіла з Мазыра”. Ад Мазыра да мяжы з Польшчай больш за 380 кіламетраў па прамой лініі, а ўжо Восіп і Будзіла на польскія імя і прозвішча ніяк не цягнуць.
І стала мне тады за Айчыну крыўдна. Усё ж такі я “тутэйшы”, мае продкі па лініі бацькі жылі пад Менскам з канца XVIII стагоддзя, а тут нейкі маскаль нахабна хлусіць пра беларусаў і перакананы, што вымаўляе праўду ў апошняй інстанцыі. Вырашыў я сам напісаць кнігу на тую ж тэму – пра войны і іншыя канфлікты паміж Масковіяй-Расіяй і ВКЛ-Рэччу Паспалітай-Беларуссю. Але, з прычыны неабсяжнасці матэрыялу, кнігу прыйшлося падзяліць на тры тамы: 800 старонак, 608 і яшчэ 800. Разам больш за 2200 старонак тэксту, 600 ілюстрацый і 70 карт! Усе тры тамы перавыдаваліся ад трох да пяці разоў.
З гэтага пачалося. А ў траўні 2009 г. я заснаваў альманах “Дзяды”, цалкам прысвечаны гісторыі Беларусі і яе жыхароў. У снежні 2012 заснаваў біяграфічную серыю “100 выдатных дзеячаў беларускай культуры”. Цяпер у ёй выдадзены 40 кніжак (у тым ліку 9 маіх), рыхтую да друку пяць чарговых.
У кароткім нарысе немагчыма нават проста пералічыць (калі з поўнымі назвамі, датамі першых публікацый і перавыданняў), усю літаратуру, прысвечаную Беларусі, якую я паспеў напісаць або адрэдагаваць, і выдаць. На пачатак кастрычніка 2015 году гэта ўжо больш за 110 назваў!
Зразумела, што шматлікія інваліды інтэлектуальнай працы люта мяне за гэта ненавідзяць. Даўно ўжо сказана і не мною, што зайздрасць – галоўны камень перапоны ў адносінах паміж людзьмі творчых прафесій. Але прызнавацца ў такім граху сорамна, таму нашы “інваліды” галоўным папрокам у мой адрас зрабілі тое, што “ён (Тарас) піша не на мове”. Другое маё злачынства складаецца ў паходжанні: “ён не з вёскі” (маецца на ўвазе, што я не беларус, а калі і беларус, то “несапраўдны”, бо сапраўдных робяць толькі ў вёсцы). Трэцяе: “не мае гістарычнай адукацыі”. І, нарэшце, чацвёртае: “нікога не паважае”. Наогул кажучы, ёсць шмат людзей на свеце, у тым ліку ў Менску, да каго я стаўлюся з глыбокай пашанай. Але да аўтараў нікчэмных кніжак, адзіная каштоўнасць якіх толькі ў тым, што яны – “на беларускай мове”, гэта сапраўды не мае дачынення.
Сканчаючы рубрыку, скажу, што “за кадрам” засталося вельмі шмат чаго. Я заўсёды жыў “на ўвесь размах” (хоць сам ніколі пра гэта не думаў). Але калі апісваць па парадку ўсё сваё жыццё, цікавыя, смешныя, дурныя, сумныя яго старонкі, атрымаецца вялікая кніга.

I крыху пра сям’ю
Маю жонку клічуць Ліда, яе прозвішча – Папова. Маладзей мяне на сем гадоў. Калісьці была настаўніцай малявання і чарчэння. Мы сустрэліся ў Оршы, дзе яна працавала па размеркаванні. Нас пазнаёміла жонка майго былога суседа па вуліцы, якога пасля заканчэння інстытуту накіравалі ў Оршу, і ён там застаўся. Быў у камандзіроўцы, зайшоў да іх у госці, а Лена мяне пытае: ты ўжо жанаты? Яшчэ нет, – адказваю (а было мне ўжо 29 гадоў). – Ну, гэта мы хутка выправім, – весела сказала яна, і села да тэлефона. – Ліда, прыходзь, замуж выдаваць будзем.
Увогуле, пазнаёміліся і, да ўзаемнага здзіўлення, спадабаліся адзін аднаму. Праз паўгода мы распісаліся ў аршанскім загсе, праз дзень адсвяткавалі свой шлюб у Менску ў вузкім сямейным коле, яшчэ праз два дні ад’ехалі ў Палангу, дзе правялі “мядовы месяц”, дакладней – 24 дні. Надвор’е было як па замове: ніводнага дажджу, поўны штыль, сонца з раніцы да вечара. Успаміны пра Палангу шмат часу грэлі душу нам абодвум.
Я сваю маладую жонку весяліў анекдотамі, якіх ведаю незлічонае мноства. З раніцы да вечара яна рагатала, што выклікала здзіўлёныя погляды ў суседзяў па хаце, дзе мы знайшлі прытулак. Далей, вядома, смеху была нашмат менш. Не абыйшлося без праблем, без выпрабаванняў “на залом”. Але галоўнае тое, што мы ўжо 42 гады разам. Цяпер у нас трое ўнукаў. Старэйшы сёлета скончыў школу, хлопчык ён вельмі недурны і развіты, паступіў ва ўніверсітэт. Двое іншых яшчэ зусім маленькія.
Дарэчы, Ліда спытала мяне перад паходам у ЗАГС, ці жадаю я, каб яна перайшла на маё прозвішча. Не, – кажу, – будзем разводзіцца, у цябе паўстануць непатрэбныя складанасці з дакументамі. Можа быць менавіта таму мы дагэтуль не развяліся.
Увогуле, жыццё адбылося. Хату пабудаваў, дрэва пасадзіў, сына нарадзіў, кнігу напісаў. Ні пра што не шкадую, ні пра што больш не мару. Спадзяюся толькі, што Бог дазволіць мне давесці да канца серыю пра выдатных дзеячаў беларускай культуры, і яшчэ некалькі праектаў. Ну, а калі не – значыць, не.
Бо дзесьці, дзе – не ведаю, усё напісана наперад, жыццё кожнага з нас наканавана аж да дэталяў. Так здарылася, што прыйшлося пазнаць гэта на ўласным прыкладзе. Але звычайны чалавек не мае магчымасці прачытаць запіс пра сябе ў гэтай “Кнізе лёсу”. І добра, што не можа. Трэба жыць, працаваць і ніколі не сумаваць. А надыдзе час паміраць, дык паміраць з усмешкай.”

01_%d0%91%d1%83%d0%b4%d1%83%d1%87%d1%8b%d1%8f-%d0%bf%d1%96%d1%81%d1%8c%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96_%d0%90%d0%bd%d0%b0%d1%82%d1%8c%d0%bb%d1%8c-%d0%bd%d0%b0-%d1%80%d1%83%d0%ba%d0%b0%d1%85 02_%d0%90%d0%bd%d0%b0%d1%82%d1%8c%d0%bb%d1%8c-%d0%b2%d0%b0-%d1%9e%d0%b7%d1%80%d0%be%d1%81%d1%86%d0%b5-%d1%88%d0%b0%d1%81%d1%86%d1%96-%d0%b3%d0%b0%d0%b4%d0%be%d1%9e 03_%d0%90%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c-%d0%a2%d0%b0%d1%80%d0%b0%d1%81-%d0%b7-%d1%81%d1%8f%d0%b1%d1%80%d0%b0%d0%bc-%d0%bf%d0%b0-%d0%b2%d0%b0%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%b9-%d1%81 04_%d0%9c%d0%b0%d1%80%d1%88-%d0%bd%d0%b0-20-%d0%ba%d1%96%d0%bb%d0%b0%d0%bc%d0%b5%d1%82%d1%80%d0%b0%d1%9e 05_%d0%9d%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d1%80%d0%b0%d0%b7%d0%b5-%d0%9d%d1%8f%d0%b2%d1%8b 06_%d0%9c%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d1%8f%d0%bc%d1%8f-%d0%9b%d1%96%d0%b4%d0%b0-%d0%90%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c-%d1%96-%d0%94%d0%b7%d1%8f%d0%bd%d1%96%d1%81 09_%d0%90%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c-%d0%a2%d0%b0%d1%80%d0%b0%d1%81-%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%86%d1%8b%d0%b9%d0%bd%d1%8b-%d0%ba%d1%83%d1%80%d0%b0%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba-%d0%b4%d1%8d%d0%bb 10_%d0%9d%d0%b0-%d0%b0%d0%b4%d0%bf%d0%b0%d1%87%d1%8b%d0%bd%d0%ba%d1%83-%d1%9e-%d0%a2%d1%83%d1%80%d1%86%d1%8b%d1%96 11_%d0%90%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c-%d1%81-%d0%b6%d0%be%d0%bd%d0%ba%d0%b0%d0%b9-%d1%83-%d0%b3%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b7%d0%b5-%d0%a2%d1%80%d1%8b%d1%80-%d0%b4%d0%b7%d0%b5-%d0%b6%d1%8b 13_%d0%90%d0%b9%d1%86%d0%b5%d1%86-%d0%90%d0%bb%d1%8f%d0%ba%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d1%80-%d0%9d%d0%b0%d0%b4%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d1%96-%d0%90%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c-%d0%a2%d0%b0%d1%80%d0%b0